84. Hús
Dómkirkjan er eftirtakanlegust allra húsa í Þrándheimi. Hún var byggð yfir Ólaf helga og sögð standa á melnum þar sem hann lá grafinn árlangt. Þegar fyrirmenn hugðust grafa upp líkið þann 3. ágúst árið 1031 hafði óþreyjufull trékistan lyfst af sjálfri sér upp á yfirborð jarðar og undan henni spratt græðandi lind. Þrjátíu árum seinna lét Ólafur konungur kyrri, sem var bróðursonur Ólafs, reisa mikla steinkirkju á þessum mel, þannig staðsetta að altarið var einmitt þar sem frændi hans hafði legið. Þessa kirkju nefndu bæjarbúar Kristskirkju í daglegu tali. Hún var þá stærsta kirkja í Noregi en var aðeins látin duga í tæpa öld. Árið 1153 var stofnaður erkibiskupsstóll í Niðarósi sem tók til Noregs, Íslands, Grænlands, Hjaltlands, Orkneyja, Suðureyja, Færeyja og Manar. Þá þurfti að byggja stóra og veglega dómkirkju sem hæfði þessari vegsemd. Eysteinn Erlendsson varð erkibiskup, sigldur maður sem hafði séð kirkjurnar glæsilegu sem verið var að reisa sunnar í Evrópu. Á sinni tíð réð hann mestu um byggingu kirkjunnar og dreif smíðina áfram. Hin nýja kirkja stóð á sama stað og á sama grunni og Kristskirkjan en var þó miklu stærri. Veggir Kristskirkjunnar dugðu bara utan um kórinn og þverskipið í nýju kirkjunni. Þessir elstu hlutar voru byggðir í rómönskum stíl og fyrirmyndir og sömuleiðis verktæknin voru sóttar til Englands. Eysteinn vígði dómkirkjuna árið 1161 og var hún þó varla hálfbyggð. Á næstu áratugum var svo byggður nýr kór og inni í kórnum var byggt eins konar hús yfir háaltarið og skrín Ólafs helga. Það var átthyrnt eins og Kirkja hinnar heilögu grafar í Jerúsalem.
Það var ekkert áhlaupaverk að byggja dómkirkjur á miðöldum. Kantaraborgarkirkja var 343 ár í smíðum og kirkjan í Bristol 687 ár. Í þeim samanburði voru kirkjusmiðirnir í Niðarósi röskir. Í stórum dráttum stóð kirkjan fullsmíðuð um 1240, eftir tæpa öld. En þá er til þess að líta að svona hús voru aldrei fullgerð. Miðaldakirkjur voru til dæmis einlægt að brenna enda voru logandi ljós hvarvetna of nálæg tréverki og textíl. Annað var að kirkjusmiðirnir vildu teygja turnana sem lengst upp í átt til himnanna. Því réð metnaður en ekki skynsemi og stundum hrundu turnarnir undan sjálfum sér eða fuku í byljum. Dómkirkjuturninn í Lincoln á Englandi sem fauk árið 1548 var 160 metra hár. Hann var því miklu hærri en tveir Hallgrímskirkjuturnar og raunar fyrsta bygging heims til að verða hærri en Keopspýramídinn sem reistur var í Egyptalandi um 2700 fyrir Krists burð. Árið 1689 brast hann á með þvílíkum suðvestanstormi í Þrændalögum að tuttugu og sex kirkjuturnar fuku og meðal þeirra var 103 metra hár turn dómkirkjunnar í Þrándheimi. Núverandi turn er tólf metrum lægri. En það voru samt eldslogarnir sem léku kirkjuna verst. Hún brann árið 1328 og mestar urðu skemmdirnar í átthyrningnum. Aftur brann hún árið 1432, aftur 1531, 1708 og 1719. Verstur varð bruninn 1531 en þá hrundi þakið ofan í kirkjuskipið og vesturgaflinn skemmdist. Við sama tækifæri brann mestallur bærinn í Þrándheimi til grunna.
Norska kirkjan hafði verið stórauðug um siðaskiptin. Hún átti fjörutíu prósent allra bújarða í Noregi og hirti af þeim arð, hún lagði á kirkjuskatta og efnaðist á gjöfum og heitfé. En þegar siðaskiptin voru um garð gengin hafði kóngurinn í Kaupmannahöfn hrifsað til sín auðinn. Dýrlingar voru illa séðir og engir pílagrímar komu lengur færandi hendi til að heimsækja þá. Það voru engar eignir og engar tekjur til að endurbæta brunna og hrunda dómkirkjuna í Þrándheimi. Skipið var þaklaust og turninn bara lítill tappi. Kórnum var lokað og hann nýttur sem sóknarkirkja fyrir Þrándheim. Þegar sænski herinn hernam bæinn í sjö ára stríðinu norræna var kirkjan notuð undir hross. Dómkirkjan sem í heilar þrjár aldir, 1240 til 1531, átti varla sinn líka í glæsileik var orðin bæði til ama og skammar.
En á nítjándu öldinni smitaðist rómantíkin alla leið norður til Noregs með þjóðernisvakningu og sjálfstæðisþrá. Árið 1869 var hafist handa við að endurbyggja dómkirkjuna. Það var liður í einhvers konar innri sjálfstæðisbaráttu Norðmanna sem á þessum tíma lutu Svíakóngi sér til armæðu og leiðinda. Endurbyggingin tók langan tíma og henni var í raun ekki lokið fyrr en með endurgerð hins glæsilega vesturgafls árið 1983. Og þó vantar enn einn stein í hleðsluna á vesturturni. Þar uppi heldur múrari á múrskeið í annarri hendinni og síðasta hleðslusteininum í hinni. Þann stein mun hann þó aldrei setja á sinn stað, því sjálfur er hann höggvinn úr steini og af þeim sökum ófær um að ljúka verkinu. Það eru gömul álög, sem vel gætu ræst, að þegar kirkjan er fullbyggð og síðasti steinninn kominn á sinn stað muni ekki einasta hún heldur allur Þrándheimsbær sökkva ofan í fjörðinn og síga niður þangað sem hún er kirkjan á Hruna. Það er engin knýjandi þörf til að taka áhættu í þessum efnum.
Og þegar maður nú situr á bekk úti fyrir Niðarósdómkirkju, þekkjandi þessa löngu endurbyggingarsögu og vitandi um alla þessa endurnýjun, þá verður maður sem oft áður á þessu ferðalagi dálítið ráðþrota og veit ekki með neinni vissu hvort kirkjan er nýtt hús sem þykist vera gamalt eða gamalt hús sem þykist vera nýtt.
Í stórum dráttum snýr kirkjan í austur og vestur. Kirkjugestir horfa í austur því þar var Paradís og Kristur kemur úr þeirri átt þegar hann snýr aftur til jarðarinnar. Það gat verið erfitt að finna nákvæmar áttir á miðöldum og menn með kompás komast óðara að því að kirkjan snýr fáeinar gráður norðan við austur. Svo er hornið milli þverskips og kórs ekki 90 gráður eins og vera ætti heldur er töluverður hlykkur á suðurveggnum en það kemur í sjálfu sér ekki að mikilli sök.
Það var sótt grjót til sjötíu mismunandi staða í Noregi til að hlaða kirkjuveggina. Kirkjudyrnar eru ekki færri en níu. Hundrað metra löng er kirkjan, breiðust fimmtíu metrar, 2330 fermetrar alls og veggirnir upp í tveggja metra þykkir. Þetta eru allt mælanlegar stærðir en samt á hið sama við um þessa kirkju eins og flest annað viðvíkjandi Ólafi Haraldssyni, að um það allt liðast vafi líkt og þokuslæður á morgni; það sem sagt er og sýnist þarf engan veginn að vera svo í raun og veru. Maður verður til dæmis að hlusta þolinmóður á raddir ýmissa kunnáttumanna sem segja að hvorki hafi Kristskirkja á sínum tíma né dómkirkjan síðar verið reist á melnum þar sem Ólafur konungur lá árlangt heldur á öðrum og hentugri stað. Verkfræðin hafi í þessu efni sigrað guðfræðina. Og þó kirkjan snúist í fyrsta lagi um Ólaf helga og bara í öðru lagi um Guð, þá er Ólafur í besta falli týndur einhvers staðar undir gólfinu. Í versta falli er hann ekki viðstaddur í neinu hlutkenndu ástandi heldur týndur á öðrum stað og enginn veit hvar.
