83. Ólafs saga helga: Ævin öll
Hvernig tókst svo lífshlaup Ólafs Haraldssonar? Heimskringla Snorra dregur upp mynd af öflugum og sterkum leiðtoga, en ákaflega drottnunargjörnum manni sem öllu vildi ráða sjálfur og ekki var tilbúinn að deila valdi með öðrum. Hann sparaði engin meðöl ef þau leiddu til þess að hann næði markmiðum sínum. Hann þoldi ekki málamiðlanir – víkingar voru líklega ekki aldir upp við þær – og hann virðist alltaf hafa teflt til vinnings, hann tók ekki tapi og undi ekki jafntefli. Hann var skapstór, bráður og hefnigjarn. Þrátt fyrir þessa lyndiseinkunn en líka vegna hennar náði hann völdum í Noregi og hélt þeim í rúman áratug, þótt aldrei væri eining um hann né kyrrð í kringum hann.
Sennilega var hann vonsvikinn og bitur þegar hann hneig niður á steininn á Stiklastöðum; líklega fannst honum allt runnið úr greipum sér. Fólkið sem hann kom til að frelsa kærði sig ekki um hann. Noregur vildi frekar annan kóng og útlendan. Jafnvel Guð hafði brugðist honum og ginnt hann, sýnt honum veiðina en ekki gefið.
En sá Ólafur sem lýst er í sögunum var raunar miklu öflugri dauður en lifandi. Þegar hann var dauður og frekjan og yfirgangurinn hættu að þvælast fyrir honum féll margt í þær laðir sem hann vildi í lífinu. Þá hrökkluðust útlendir kóngar frá völdum og Norðmenn fundu engan hæfari í hásætið heldur en hans eigin son. Landsmenn héldu eftir þetta vel kristni og kirkjan varð sterk. Ólafur var varla dauður þegar farið var að tigna hann og dá sem dýrling. Lýðurinn sem fyrst hafnaði honum hóf hann skömmu síðar til þess að vera „konungur Noregs til eilífðar“ (Norges evige kung), eins og hann er nefndur. Orðstír hans barst víða um lönd. En ekkert af þessu gat hann séð fyrir á Stiklastöðum því þetta var allt með svo miklum ólíkindum.
Manni finnst að Ólafur verðskuldi ekki þessa velgengni eftir dauðann. Hann ríkti með frekju og fautaskap, hann mútaði mönnum, neytti aflsmunar þar sem hann gat, var mjúkmáll og laug þegar það lofaði árangri. Víst boðaði hann kristni en varla verður sagt að hann hafi tileinkað sér siðaboð hennar sjálfur. Hann féll ekki sem frelsishetja. Þvert á móti réðst hann með útlendan her inn í land sem hafði áður hafnað honum og kærði sig ekki um hann að nýju. Hann féll ekki sem píslarvottur, heldur í stríði við kristna menn. Það var samt á einhvern máta dauði hans sem öllu breytti. Trúaðir menn, sem taka helgi hans alvarlega, segja að hún sé ekki tilkomin af lífsmáta hans heldur hafi Guð gert dauða hans að verkfæri sínu.
En vissulega voru kóngar í þá daga ekki samskonar stofustáss og nútímakóngar. Þeir höfðu vald og allir ætluðust til að þeir beittu því. Þegnarnir áttu miklu fremur að hafa ótta af kóngum en elska þá. Enginn átti vítalaust að komast upp með að gera þeim í mót. Eitt sinn átti Ólafur harma að hefna gagnvart Agli nokkrum en áður en hann gæti náð sér niðri á honum frétti hann að Egill væri lagstur fárveikur. Þá mælti konungur: „… víst vildi ég þess guð biðja, að hann léði honum líf, til þess að ég mætti hefna honum og fá fullt víti fyrir það, að [=sem] hann gerði.“[1] Hann ætlaði með öðrum orðum að biðja Guð að hlífa Agli þangað til hann fengi sjálfur fullnægjuna af að hefna sín á honum.
Svo er það hamingja Ólafs. Þegar höfðingjarnir á Upplöndum ræddu óánægju sína yfir stjórnarháttum Ólafs konungs og hugsanlegt samsæri gegn honum, komu vomur á Hrærek konung; „… er það mitt ráð heldur,“ sagði hann, „að hætta eigi til þess að etja hamingju við Ólaf Haraldsson.“[2]
Orðið hamingja á sér langa sögu. Hrærekur meinti ekki þessa eftirsóttu kennd sem fólk fær eftir vel heppnaðar samfarir, í sumarleyfi á sólarströnd eða út af nýjum bíl. Ég er ekki viss um að Hrærekur hefði kunnað neitt orð yfir nákvæmlega þannig kenndir. Í munni hans varðveitti orðið hamingja forna og heiðna hugmynd um verndargyðju eða dís sem fylgdi ættum eða einstaklingum, verndaði þá og lét allt ganga í haginn fyrir þá. Hamingja þessi var alltaf kvenkyns og í ætt við örlaganornirnar þrjár sem úthluta sumum gæfu og gengi, öðrum eintómu veseni. Í Hallfreðar sögu vandræðaskálds segir frá síðustu siglingu hans heim til Íslands:
Þá sjá þeir konu ganga eftir skipinu. Hún var mikil og í brynju. Hún gekk á bylgjum sem á landi. Hallfreður leit til og sá, að þar var fylgjukona hans. Hallfreður mælti: „Í sundur segi ég öllu við þig.“[3]
Kona þessi var hamingja Hallfreðar og litlu síðar dó hann. Þessa gömlu merkingu um persónugerða hamingju má víða finna í orðtökum; „að eiga eitthvað undir hamingjunni“, „það má hamingjan vita“. En hamingjan var hverflynd og dyntótt. Stundum lék hún við menn en hún gat líka skyndilega snúið við þeim baki að gefnu tilefni eða alveg upp úr þurru; þeir menn voru þá „heillum horfnir“. Vitrir menn þóttust sjá að sígandi lukka væri best og að of mikið eftirlæti hamingjunnar ætti til að hefna sín. Hamingja sumra manna var svo mikil og sterk að þeim tókst hvaðeina sem þeir reyndu og voru ósigrandi. Það var þetta sem Hrærekur konungur átti við; heppnin var með Ólafi og það kom á daginn að hann hafði rétt fyrir sér. Og Ólafur var eins og margir aðrir hamingjumenn aflögufær; hann gat léð mönnum af hamingju sinni. Þegar Ólafur sendi Björn stallara sinn í erfiða ferð, sagði hann: „[Ég skal] til leggja með þér mína hamingju og öllum ykkur.“[4]Kóngar þurftu að vera hamingjumenn og tryggja þannig þegnum sínum frið, farsæld og góða uppskeru. Snorri segir frá því í Ynglingasögu að Svíar drápu þann kóng sem Dómaldi hét þegar honum mistókst að tryggja þeim gott árferði. Hamingja Ólafs konungs þótti einmuna sterk.
Saga er af því sögð að eitt sinn lék hann með tvo teninga við Ólaf Svíakonung. Leikurinn gekk út á að sá vann sem fékk flest augu í tveim köstum. Svíakonungur kastaði fyrst og fékk tvær sexur, síðan Ólafur Haraldsson og fékk sömuleiðis tvisvar sex. Þá fékk Svíakonungur í annað sinn tvær sexur. Nú virtist í besta falli jafntefli í boði fyrir Ólaf Haraldsson en það var óviðunandi fyrir hamingju hans. Hann kastaði teningunum fast í borðið. Á öðrum þeirra kom upp sex, en hinn brotnaði í tvennt. Á öðru brotinu kom upp sex en á hinu einn; samtals þrettán.
En hamingjan er dyntótt og óútreiknanleg. Þegar Ólafur seinna sat vetrarlangt í Garðaríki, í skjóli Jarisleifs og Ingigerðar
… þá minntist hann þess, að hina fyrstu tíu vetur konungdóms hans voru honum allir hlutir hagfelldir og farsællegir, en síðan voru honum öll ráð sín þunghrærð og torsótt, en gagnstaðlegar [=mótsnúnar] allar hamingjuraunirnar.[5]
Það urðu hamingjuskipti í síðasta lagi þegar sendimenn Knúts konungs gerðu Ólafi konungi heimsókn. Þangað til hafði allt leikið í höndum hans, eftir þetta og til dauðadags snerist hvaðeina til verri vegar. Kannski sneri hamingjudísin einmitt þá upp á sig af ófyrirsjáanlegum duttlungum sínum, en til þessa lágu líka nægar, góðar og gildar veraldlegar ástæður, eins og áður hefur komið fram. Frá fyrsta degi í Noregi hafði hann sáð til endaloka sinna með valdagræðginni og óbilgirninni.
Ég, skrifari þessarar bókar, reyndi frekju og yfirgang Ólafs á eigin skinni. Svo sannarlega átti hún í upphafi einkum og aðallega að fjalla um ferðalag okkar Gísla í nútímanum. Víst var ætlunin að segja frá Ólafi konungi í leiðinni, en þegar frá fyrsta ritunardegi tók hann að þröngva sér aftur og aftur óboðinn inn í söguna, settist þar fyrir miðju og bolaði smám saman öðrum efnum út til jaðranna. Hefði höfundur ekki sýnt það snarræði að hætta skrifum í tæka tíð hefðu hann og Gísli fyrr en varði verið úr sögunni með öllu og Ólafur einn eftir. Jafnvel löngu dauður hefur Ólafur helgi og digri einhverja ótrúlega fyrirferð sem allt skal undan láta. Þetta get ég alveg viðurkennt og er þó enginn aðdáandi Ólafs konungs né tel ég hann til vina minna eins og heilagan Jakob, sem ég einnig hef ritað um bók. Lengi fannst mér Ólafur ekkert vera annað en stórt egó. En svo varð ég fyrir því að lesa Orkneyinga sögu, sem segir frá þarlendum hertogum og höfðingjum í marga ættliði. Þeir áttust hvíldarlaust illt við á hundruðum síðna, sviku, lugu og myrtu, og virtist aldrei ganga annað til en að hanga af einberri eigingirni og sjálfselsku á einhverjum hlægilegum völdum til þess að kúga auma undirsáta sína. Hjá engum þeirra örlaði fyrir öðru markmiði, tilgangi eða hugsjón. Og þá varð mér hugsað til Ólafs konungs. Það sem hann gerði, illt og gott, virtist þrátt fyrir allt ævinlega gert í ljósi hugmynda sem náðu út fyrir hagsmuni hans sjálfs, voru stærri en hann sjálfur. Hann vildi gera Noreg sjálfstætt ríki, kristið ríki og ríki með sterku konungsvaldi. Ég segi ekki að lestur Orkneyinga sögu hafi gert mig víðsýnan og umburðarlyndan en mér varð miklu skár til Ólafs konungs eftir að hafa lesið hana.
Og auðvitað er það fáránlegt að fella siðferðisdóma um atburði og ákvarðanir í fortíðinni. Það er kjánalegt að æsa sig upp út af illvirkjum á miðöldum. Þau áttu sér stað í allt öðrum veruleika. Konungar til forna voru harðir og grimmir og óréttlátir og hefnigjarnir og þurftu kannski að vera það til að halda völdum sínum, koma á reglu og friði, brjóta á bak aftur óeirðaröfl. Þeir voru ekki til þessir mjúku og áferðarfallegu fjötrar sem halda nútímasamfélögum saman. Það voru hrottar og kvalarar eins og Haraldur blátönn, Karl mikli, Ólafur Tryggvason og nafni hans Haraldsson, sem þrátt fyrir allt komu kristni á, telji menn hana á annað borð til bóta í mannkynssögunni. Til er gamall málsháttur sem er svona: „Þeir segja mest af Ólafi kóngi sem hvorki hafa heyrt hann né séð.“[6] Best er að láta sér hann að kenningu verða.
[1] Flateyjarbók II. bindi. Flateyjarútgáfan. Prentverk Akraness. 1945. Bls. 230.
[2] Heimskringla. Ólafs saga helga. 74. kafli.
[3] Hallfreðar saga. 11. kap. Íslendinga sögur VII. Húnvetningasögur II. Guðni Jónsson bjó til prentunar. Íslendingasagnaútgáfan. Reykjavík 1947. Bls. 187.
[4] Heimskringla. Ólafs saga helga. 69. kafli.
[5] Heimskringla. Ólafs saga helga. 187. kafli.
[6] Tryggvi Gíslason: Orð í tíma töluð. Íslensk tilvitnanabók. Mál og menning. Reykjavík 1999. Bls. 566.
