82. Þrándheimsbær
Niðarhólminn flatmagar ennþá úti fyrir Þrándheimi en hann kalla borgarbúar Munkholm. Hugmynd Ólafs Tryggvasonar um nýtingu hólmans þótti það góð að þar var lengi aftökustaður og skrokkar hengdra manna dingluðu í gálgunum dögum saman. En svo skipti alveg um því þar var stofnað munkaklaustur um aldamótin 1100. Það dafnaði og þreifst og um siðaskiptin átti það einar tvö hundruð jarðir í Þrándheimi og hirti af þeim arð. Á vegum klaustursins var rekin mylla og það hafði skip í förum til Englands. En svo sótti aftur í fyrra far því á sautjándu öldinni, þegar ekki þurfti lengur að nota klausturhúsin undir munka, var þeim breytt í fangelsi. Frægastur allra fanga sem þar afplánaði hét Pétur Griffenfeld greifi og hafði áður verið ríkiskanslari í Kaupmannahöfn. Hann átti sem slíkur drjúgan þátt í að semja einveldislögin sem Íslendingar undirrituðu á Kópavogsfundinum 1662. Það var samt ekki þess vegna sem hann var dæmdur í lífstíðarfangelsi á Munkhólmi, heldur út af hroka gagnvart kónginum og óviðeigandi sölu á embættum. Hann sat í tukthúsinu á Niðarhólma í átján ár og ég man eftir sögu sem ég heyrði sem krakki um Griffenfeld þennan. Þar sagði frá því að hann hefði í leiðindum sínum svo oft og lengi strokið fingri í sama farinu á steinborði að þar hefði loks myndast fingurþykk rauf hringinn í kring á borðplötunni. Mér fannst þetta með ólíkindum þá og þykir enn, en þetta atriði gátum við Gísli ekki sannreynt að sinni heldur hjóluðum þennan spöl sem eftir var til Þrándheims.
Bærinn bjó sig undir hátíðahöld; sölutjöld risu, svið fyrir listamenn voru í byggingu, ábyrgðarmiklir tæknimenn hlupu til hægri og vinstri með snúrur og magnara. Hátíðahöld Ólafs fóru í hönd. Við ruddum okkur leið að dómkirkjunni miklu, enda allri ferðinni stefnt að þeim punkti. Þar var saman komið margmenni og engin vandkvæði að fá fólk til að mynda okkur komna í mark, þó hin hagnýta framkvæmd vefðist fyrir; fyrst reyndu spænsk hjón, þá norsk kona, síðan frönsk kona og aftur Norðmenn. Við fórum ekki inn í kirkjuna að sinni heldur þokuðum okkur að hótelinu og þá settist hann að manni þessi tómleiki sem fylgir þegar komið er á ákvörðunarstað eftir langa ferð.
En Þrándheimur er heillandi bær. Lengi hét hann Niðarós og dró nafn sitt af ánni Nið. Hvað hugsuðu menn þegar þeir kölluðu ána þessu nafni? Nið er þverrandi tungl, það er myrkur, það er dimmt kafald, það er kliður rennandi vatns. En áin rann varla svo séð yrði og ekki var neinn klið að heyra. Ofan við ósinn var gott skipalægi. Það var eins og áin hefði fyrst ætlað beinustu leið til sjávar en hætt við. Þess í stað lagði hún stóra lykkju á leið sína og hringaði sig utan um svæðið þar sem bærinn síðar reis. Niðarós eða Þrándheimur er meðal elstu bæja á Norðurlöndum og upphófst um svipað bil og Túnsberg, Lundur og Sigtún. Vissulega hélt fólk til þarna áður sem við þekkjum lítil deili á en upphaf bæjarins má rekja til ársins 997. Frá því segir í sögu Ólafs Tryggvasonar á þessa leið:
Ólafur konungur [Tryggvason] fór liði sínu út til Niðaróss; þá lét hann reisa þar hús á Niðarbakka og skipaði svo, að þar skyldi vera kaupstaður, gaf mönnum þar tóftir [=landskika] til að gera sér þar hús, en hann lét gera konungsgarð upp frá Skipakrók.[1]
Þessari uppbyggingu var hins vegar ekki fylgt eftir fyrr en Ólafur Haraldsson tók upp þráðinn á nýjan leik árið 1016. Hann lét lagfæra húsin, gerði konungsgarð og úthlutaði lóðum á nýjan leik. Ólafur Tryggvason hafði reist kirkju helgaða heilögum Klemens en hún brann og nafni hans Haraldsson endurreisti hana.
Framan af sátu Noregskóngar oft í Niðarósi. Helgur dómur Ólafs Haraldssonar jók aðdráttarafl staðarins og þegar stofnað var til erkibiskupsstóls í Noregi árið 1153 þótti fara best á að setja hann niður í Niðarósi. Í framhaldi af því var Niðarósdómkirkja reist og hún var mikilfenglegasta guðshús landsins og þó víðar væri leitað. Niðarós varð því kirkjubær og menntabær. Þaðan fer sögum af einum tuttugu kirkjum og um aldamótin 1300 voru þar og í nágrenninu fimm klaustur. Noregskonungar færðu sig aftur á móti um set, fyrst til Björgvinjar, síðan Óslóar.
Eftir siðaskiptin hallaði undan fæti fyrir Þrándheimi eins og bærinn hét þá. Kóngurinn farinn, erkibiskupinn flúinn og kirkjan mikla að hluta hrunin. En Þrændum lagðist eitt og annað til. Bæði var blómlegur landbúnaður í Þrændalögum og svo kom síldin. Á sautjándu öld var landburður af síld á Þrándheimsfirðinum og auk þess var sóttur fiskur norður til Lófótar. Skip sigldu úr Þrándheimi með fisk beint til Hollands, Englands og Spánar án viðkomu í verslunarmiðstöðinni Björgvin. Þetta hélst í hendur við hnignun verslunarveldis Hansakaupmanna; þungamiðja verslunar og viðskipta í Evrópu var að flytjast til Hollands og Englands. Alltaf vantaði timbur suður í Evrópu og um hríð var Noregur helsta timburútflutningsland heimsins. Á sautjándu öldinni fannst svo óhemju mikið af kopar í jörðu þar sem heitir Röros syðst í Þrændalögum. Koparverslunin fór um hendur gróssera í Þrándheimi. Skip voru í förum milli Þrándheims og Amsterdam og fluttu kopargrýti út en nauðsynjar og munaðarvörur til baka. Um aldamótin 1800 bjuggu orðið um níu þúsund manns í Þrándheimi og allt var á uppleið.
En uppgangur kostar sitt. Edward Fölsch, sem átti leið um Þrándheim árið 1817, rakst á þessa tilkynningu frá fógetanum þar:
Reisende ville derfor finde det fornödent at være forsynede med ladede Geværer, Pistoler og andre dræbende Instrumenter, för deraf i påkommende Tilfælde at gjöre Brug i sin Sikkerhed. [2]
Bersýnilega þótti ekki nóg að næturvörður gengi um bæinn vopnaður „morgunstjörnu“, sem var skaft með kúlu á endanum settri járngöddum. Og næturvörðurinn fékk heldur ekki við því gert að aftur og aftur urðu brunar í bænum, því langflest voru húsin úr timbri. Hann gat bara gert varnarliðinu í virkinu Kristjánssteini viðvart og það þrumaði þá af kanónu yfir bæinn til að vekja fólk en oftast var það alltof seint. Stundum brann bara eitt hús eða tvö, stundum heilt hverfi en þegar verst var mestallur bærinn.
[1] Heimskringla. Ólafs saga Tryggvasonar. 70. kafli.
[2] Edward Gustav Fölsch í K. Dahle & E. Røthe: Eksotiske Tröndelag. Det Norske Samlaget. Oslo 1988. Bls. 45.
