8. Kirkjustaðurinn Selånger
Hér á Selånger er Ólafur konungur sagður hafa lent skipi sínu einhvern tíma um vorið 1030. „Land fyrir stafni, í Jesú nafni,“ á hann þá að hafa sagt, sem er hnyttilega rímað enda man fólk þessi orð. Sögur segja að í lendingunni hafi hann reist krosstré klætt að utan með koparþynnum. Einnig á hann við þetta tækifæri að hafa byrjað smíði fyrstu kirkjunnar á Selånger. Víst standa þarna enn fornir kirkjuveggir en rannsóknir hafa sýnt að hér var engin kirkja byggð fyrr en mörgum áratugum eftir daga Ólafs. Auk þess finnast engar ábyggilegar heimildir í bókum um siglingu hans til þessa staðar. Koparkross hefur enginn verið hér í manna minnum. Veruleiki Ólafs helga er þó allt annars eðlis en smásmugulegur tittlingaskítur og úrtölur af þessu tagi.
Á þessum slóðum er landið sífellt að rísa. Það hefur hækkað um fimm til tíu metra síðustu þúsund árin svo lendingin við Selånger varð handónýt, fjarðarbotninn færðist fram og þar sem áður var allbreiður vogur rennur nú aðeins mjó Selånger-áin. Kaupstaðurinn Sundsvall reis við hinn nýja árós þar sem höfnin var áreiðanleg.
Lengi framan af var Selånger samt höfuðból. Einn bærinn hét Hof, annar Kóngsnes, og þar bjuggu embættismenn konungs. Þarna var líka þingstaður. Fyrrum skiptist Svíþjóð í mörg lögsagnarumdæmi sem kölluðust landskap, og hvert þeirra hafði sín lög sem lögsögumaðurinn varð að kunna utanbókar líkt og var gert hérlendis. Upp úr aldamótunum 1200 var farið að færa lög í letur og fyrst lög Vestgota. Aftur á móti voru Helsingjalögin, sem giltu á þessum slóðum, ekki færð til bókar fyrr en um aldamótin 1300 og frumgerð bókarinnar var einmitt varðveitt í gömlu Selånger-kirkjunni. Lögbókin var fest með keðju við kirkjuvegginn til öryggis því til voru svo forhertir þjófar að þeir stælu jafnvel sjálfum lögunum ef þeir gætu.
Rústir gömlu kirkjunnar standa í kirkjugarðinum þar sem það liggur fólkið úr sókninni sem talið var upp í messunni og annað eldra. Á sínum tíma þegar þessi gamla kirkja var byggð tóku steinsmiðirnir óhikað í brúk fornan rúnastein úr graníti og notuðu fyrir þröskuld í kórdyrum. Sá steinn uppgötvaðist svo árið 1928 og þá var reynt að ráða í rúnirnar. Á steininum má lesa: … synir Ka… …ni rættu stæin þenna æftir … sin. Minnugir menn segja að þegar steinninn fannst hafi enn mátt lesa að synirnir hétu Uni og Áni og reistu stein þennan eftir föður sinn.
Skammt frá kirkjurústinni er minnisvarði um tuttugu og tvo hermenn úr riddaraliði Jamtalands, sem féllu hér fyrir vopnum í maí árið 1721. Hvað kom til að menn áttust illt við í þessari friðsælu sveit? Þar var raunar um að ræða endi á langri sögu um stórveldistíma Svíþjóðar. Á sautjándu öldinni var Svíþjóð eitt voldugasta ríkið í Evrópu. Við lá að Eystrasaltið væri sænskt innhaf. Ólund var í nágrönnum Svía vegna þessa: Rússum, Dönum, Pólverjum, Söxum og Prússum. Árið 1700 hófst þar af leiðandi sá ófriður sem kallaður er Norðurlandastríðið mikla. Það gekk upp og ofan fyrir Svía, fyrst upp en tuttugu árum síðar neyddust þeir til að semja um dýrkeyptan frið við þessa granna sína einn af öðrum. Lengst dróst að semja við Pétur mikla Rússakeisara. Rússar tóku að herja á sænsku strandlengjuna við Eystrasaltið til að reka á eftir Svíum og auka samningsvilja þeirra. Rússnesk herskip sprengdu kaupstaði í loft upp og brenndu marga bæi, þorp og býli. Á þessu gekk í tvö ár. Sundsvall slapp lengi vel en vorið 1721 birtist rússneskur floti þar úti fyrir með fallbyssur, fjölmennt fótgöngulið og sex hundruð kósakka. Kósakkarnir voru illræmdir og sagðir vera eitthvert millistig milli óargadýra og mennskra manna. Lengi vel hafði varnarlið setið í Sundsvall en þar kom að heimamönnum blöskraði hve dýrt var að halda því uppi, svo það var sent á aðrar slóðir. Til varnar bænum var því aðeins fámenn sveit úr riddaraliði Jamtalands. Riddaralið þetta virkaði ekki ógnvekjandi enda var aðeins þriðjungur þess vanir menn, hinir illa vopnaðir nýliðar úr sveitunum í kring. Að vonum fengu þeir lítið að gert þegar Rússar skutu fyrst bæinn í tætlur og brenndu hann síðan til ösku. Heimavarnarliðið hopaði út úr rústunum inn til landsins. Í einhverri einkennilegri blöndu af fíflskap, hlýðni og hroka tók það sér nýja stöðu við Selånger-kirkju og ætlaði að verja eitthvað en ekki er ljóst hvað. Þar réðust kósakkarnir á riddarana og luku málinu. Tuttugu og tveir riddarar voru höggnir, tíu flýðu en tíu voru teknir til fanga og fluttir til hins nýja rússneska höfuðstaðar, Pétursborgar. Á minnisvarðanum kom fram að hann væri aðeins til minningar um þá sem féllu. Það er miklu sjaldgæfara að reistir séu varðar vegna þeirra sem teknir eru til fanga og aldrei vegna hinna sem bjarga sér á flótta.
Þetta reyndist vera síðasta orrustan í Norðurlandastríðinu mikla. Nokkrum vikum seinna snautuðu Svíar til samninga við Rússa í bænum Nystad í Finnlandi. Rússar fengu þá Eistland, Lífland, Ingermannaland og Karelíu en Svíar máttu halda Finnlandi, sem þeir lengi höfðu talið til Svíþjóðar. Með þessu var stórveldistíð Svía lokið og stórveldistíð Rússa hafin.
Vestan við kirkjurnar, þá heilu og þá hrundu, var vegvísir og upphafspunktur Ólafsvegarins. Þar var einkennistákn vegarins; rauður jafnarma kross með odd á öllum endum en svartur ferningur liggur ýmist undir örmunum eða ofan á þeim. Táknið minnir á gestaþraut og maður fer að hugsa hvort það gangi yfirleitt upp. Sumir vegvísar leiða mann vissulega út í ófærur. En þetta tákn hefur verið fest á staura, trjáboli, girðingar og hlið til að vísa pílagrímum leiðina allt vestur til Þrándheims. Raunar hafa samtök áhugafólks á Íslandi einnig tekið þetta sama tákn í notkun til að merkja fornar íslenskar pílagrímaleiðir.
Við Gísli stigum á bak færleikum okkar tilbúnir að leggja af stað. En vegna þess að allt snerist ferðalag okkar um Ólaf konung Haraldsson og án hans hefðum við hvergi farið eða þrætt allt aðra vegi, er orðið bæði tímabært og aðkallandi að byrja að rekja söguna af honum.
