79. Saga af einfættu líki

Vegur Niðaróss fór ört vaxandi. Í fyrsta lagi streymdu þangað æ fleiri pílagrímar er fram liðu stundir til að hitta Ólaf og margir komu færandi hendi. Í öðru lagi var ákveðið að norska erkibiskupsstólnum skyldi ætlaður staður í Niðarósi. Þetta kallaði á stærri og miklu veglegri kirkju; dómkirkju. Bygging hennar hófst um miðja tólftu öldina og gekk vel. Þar var byggt sérstakt altari fyrir skrín Ólafs helga. En svo var það litlu fyrir páskana árið 1328 að mikill eldsvoði varð í kirkjunni, raunar einn af fjölmörgum sem á henni dundu. Margt þykir benda til að í þetta sinn hafi eldurinn átt upptök nálægt skríni Ólafs.

Nú getur vel verið að tekist hafi að bjarga skríninu lítið skemmdu úr eldinum í tæka tíð. Hafi svo verið þá verður lík Ólafs, einfætt eða tvífætt eftir atvikum, sjálft þátttakandi í þeirri hrakningasögu sem á eftir fer. Hins vegar getur einnig verið að skrínið og líkið hafi fuðrað upp og orðið að ösku, enda var líkami Ólafs er hér var komið sögu eflaust tekinn að skorpna og orðinn góður eldsmatur. Til eru þeir sem segja í fullri alvöru að eftir páskabrunann 1328 hafi ekkert verið eftir af Ólafi nema askan ein og hugsanlega fótur sem staddur var í Björgvin. Þeir segja að í hans stað hafi allt annað lík – enginn veit hvaða – verið sett í skrín ásamt öskunni af Ólafi. Sumir þeirra sem þessu halda fram, en ekki allir, segja að þetta hafi litlu máli skipt, því svo hafi aska Ólafs verið heilög að hún hafi fært helgi hans yfir á þetta óþekkta lík, m.ö.o. að það hafi orðið svo gott sem Ólafur sjálfur.

Nú veit bláókunnugur pílagrímur svo sem ekkert hvort þessara sjónarmiða hafi þyngri rök að baki, en man þó að þegar kistan var opnuð rúmum tveim öldum seinna var líkið sem þá lá þar, sagt vera hávaxið og tvífætt en hvorki af stuttum manni og digrum né einfættum.

Siðaskipti urðu í Noregi árið 1536 samkvæmt tilskipun Kristjáns III. konungs Danmerkur og Noregs, en kenningar Lúthers höfðu borist til Kaupmannahafnar nokkru áður. Þá var Ólafur nokkur Engelbrektsson kaþólskur erkibiskup í Noregi, valdamikill og röggsamur maður. Vorið 1531 hafði eitt sinn sem oftar kviknað í Niðarósdómkirkjunni og timburþakið féll niður. Yfir skríni Ólafs helga í átthyrningnum var aftur á móti koparþak sem hélt. Skrínið sakaði víst ekki en biskupinn lét samt flytja það í kastala sem hann hafði látið smíða sér á Steinvíkurhólma, til þess að hafa vaðið fyrir neðan sig á þessum óvissutímum. Þangað hörfaði svo biskupinn sjálfur árið 1537 og hafði meðferðis helstu verðmæti biskupsstólsins. Hann vonaði að úr mundi rætast og menn hættu þessu siðaskiptarugli sem fyrst, en svo varð ekki; ekkert batnaði, allt varð bara verra og vonlausara fyrir kaþólskan erkibiskup. Þá um vorið steig herra Ólafur Engelbrektsson á skip og sigldi af stað í bæði nauðuga og sjálfskipaða útlegð. Einhverjar gersemar hafði hann með sér. Í því sambandi er nefnd silfurslegin öxi og nokkrir kistlar sem verið höfðu í eigu Ólafs helga. Sjálft skrínið skildi hann eftir. Hann ætlaði sér að koma síðar með herskip frá kaþólskum löndum og bjarga því, enda hafði ekki farið fram hjá honum hvernig mótmælendur svívirtu helga dóma. Fyrst sigldi erkibiskupinn til Svíþjóðar en síðan til Niðurlanda, þar sem hann dó árið eftir, en hann hafði ekki gert ráð fyrir því óláni í áætlunum sínum. Á steingólfinu í kastalanum í Steinvíkurhólma stóð skrín Ólafs helga með líkamsleifum, einfættum eða tvífættum, Ólafs eða einhvers annars manns.

Litlu síðar brutu konungsmenn sér leið inn í kastalann og fundu þar skrínið en skildu það eftir að sinni án þess að hrófla við því. Veraldlegir og andlegir valdsmenn kusu að flýta sér ekki að færa það aftur til Niðaróss. Þeir áttu nógu erfitt með að venja landsmenn undir hinn nýja sið þótt Ólafur helgi væri ekki að þvælast fyrir þeim.

En skrínið var verðmætt og verðmæti í eigu kaþólsku kirkjunnar áttu nú að renna til kóngsins í Kaupmannahöfn. Kóngar voru í eilífri fjárþröng. Árið 1540 komu því kóngsins menn á ný til Steinvíkurhólma og fjarlægðu góðmálma og eðalsteina af skríninu. Þetta voru 95 kíló af silfri, 170 eðalsteinar og slatti af gulli. Þetta góss var sent til Kaupmannahafnar. Eftir stóð strípuð innsta trékistan á Steinvíkurhólma.

Nokkru síðar varð ófriður milli Svíþjóðar og Danmerkur og þá líka Noregs. Það var eitt allmargra stríða sem ganga undir nafninu „sjö ára stríðið“, en það virðist nokkuð hentug og algeng lengd á styrjöldum. Það er nefnt „hið norræna sjö ára stríð“ til aðgreiningar frá öðrum og stóð frá 1563 til 1570. Í stríðsátökunum lögðu sænskir hermenn undir sig Þrándheim og eitt markmiðanna með því var raunar að gera þar sænska framtíðarhöfn. Svíar komu í Steinvíkurhólma, fundu kistu Ólafs helga, höfðu hana með sér á land og jarðsettu í nálægum kirkjugarði þar sem hét Flöan. Ástæður þess eru ekki ljósar og sem stundum fyrr eru tvær skýringar nefndar. Önnur er sú að þeim hafi ofboðið skeytingarleysið um merkiskonung og hafi viljað koma honum í vígða mold. Hin skýringin er að þeir hafi lagt blindfullir af stað úr hólmanum og ætlað með kistuna til Svíþjóðar að færa kónginum. Þegar kom til Flöan var runnið af þeim, áfengið uppurið og allt í einu virtist þetta ekki lengur góð hugmynd svo þeir grófu kistuna í snatri. Hér verður í útúrdúr að geta þess að þeir höfðu á hinn bóginn meðferðis til Stokkhólms spora Ólafs helga og hjálm hans sem þeir færðu konungi sínum að gjöf. Þessir gripir voru vistaðir um hríð í Stórkirkjunni í Stokkhólmi en eru núna sagðir vera á sögusafni ríkisins, Statens historiska museum. Nánari rannsóknir hafa hins vegar leitt í ljós að hjálmurinn er sennilega smíðaður í Flandri en sporarnir í Danmörku einhvern tíma á fimmtándu öldinni. Sorglegt er hve mörgum skemmtilegum sögum er lítt treystandi. Ólafi helga er trúandi til margs en tæpast hefur hann notað gripi sem voru smíðaðir fjórum öldum eftir að hann dó. [1]

Kista Ólafs var skamma hríð í náðum á Flöan því eftir fáar vikur sóttu konungsmenn hana og komu henni á ný fyrir í Niðarósdómkirkju. Nokkru síðar leit skoðunarmaður ofan í kistuna. Eftir honum er haft að Ólafur héldi sér vel nema hvað nefbroddurinn væri dottinn af honum og eitthvað af vörunum. Trékistan var orðin fúin og léleg. Hann tjáði sig ekki um það sérstaklega hvort fætur Ólafs hefðu báðir verið á líkinu eða bara annar, sem óneitanlega bendir til þess að hann hafi séð tvo fætur. En ekki hafði Ólafur lengi dvalið í kirkjunni þegar fór að bera á því að fólk leitaði til hans og bæði hann um liðsinni eins og engin hefðu orðið siðaskiptin. Þetta fór verulega í taugarnar á kirkjuyfirvöldum í Þrándheimi. Það bætti ekki úr skák að þessir hverflyndu einstaklingar töldu sig fá skjóta og góða bænheyrslu. Þetta framferði gekk klárlega á svig við fyrsta boðorðið. Því var kista Ólafs grafin ummerkjalaust ofan í kirkjugólfið. Og þegar tímar liðu fram steingleymdist það – viljandi eða óviljandi – hvar kistan var sett niður. Það væri nú tiltölulega einfaldur endir á þessari sögu ef Ólafur helgi hvíldi, með báða fætur eða bara annan, einhvers staðar undir kirkjugólfinu í Niðarósdómkirkju en enginn vissi nákvæmlega hvar.

En maður á aldrei að búast við að neitt viðvíkjandi Ólafi helga Haraldssyni sé einfalt. Það hafa nefnilega ítrekað komið fram efasemdir um að líkið sem sænsku hermennirnir tóku, földu og sem síðan var grafið í kirkjugólfið í dómkirkjunni, hafi yfirleitt verið lík Ólafs konungs helga. Í fyrsta lagi kann það að hafa brunnið strax árið 1328, eins og áður var nefnt. Í öðru lagi er sagt að Ólafur erkibiskup Engelbrektsson hafi séð fyrir að siðbótarmenn vildu koma helgum dómi Ólafs fyrir kattarnef. Hann hafi því áður en hann stakk af tekið líkið úr kistunni og falið það, hver veit hvar. Það hafi hann gert til að geta gengið að Ólafi helga vísum þegar hann kæmi aftur á herskipunum sem kaþólskir menn mundu lána honum. Því kom þó biskupinn aldrei í verk af áðurnefndri ástæðu. Sé þetta rétt væri líkama Ólafs helga kannski að leita einhvers staðar inni í vegg eða undir gólfi í Steinvíkurkastala en svo gæti hann líka verið allt annars staðar. Það er því ekki nóg með að líkkista sé týnd undir gólfi Niðarósdómkirkju heldur er alls ekki vitað hver í henni var.

[1] Bengt Thordeman: Sankt Olovs hjälm och sporrar. Fornvännen1943(38). Bls. 188-200.