Síðast var skilið við Ólaf konung þann 3. ágúst árið 1031 þar sem hann var orðinn dýrlingur. Hann hafði haft fullan sigur í orrustu sem hann tapaði og hóf blómstrandi framhaldslíf jafnskjótt og hann var dauður. Lík hans var ekkert venjulegt skorpnandi hræ heldur helgur dómur sem hreykti sér uppi á altari og tók á móti gestum. Hann var orðinn eins konar staðarhaldari Drottins í Noregi. Miðaldamenn virtu helga dóma til mikilla verðmæta. Það mat byggði að sjálfsögðu eingöngu á trausti og tiltrú, svipað og er um verðbréf nú á dögum, því hvorki verðbréf né gömul bein eru verðmæt í sjálfu sér. Það er átakanlegt þegar það allt í einu rennur upp fyrir fólki að meint verðmæti reynast líkust sápukúlum sem springa og verða fyrirvaralaust að engu. Það gerðist við siðaskiptin þegar helgir dómar urðu allt í einu einskis virði. Það gerist í nútímanum þegar bankar og markaðir hrynja.

En meðan tiltrúin á kraft og verðmæti helgra dóma stóð óhögguð voru þeir eftirsóknarverð dýrmæti. Þeir voru konungsgersemar og gengu kaupum og sölum fyrir stórfé. Keisarinn í Miklagarði setti til að mynda meinta þyrnikórónu Krists að veði fyrir láni hjá Feneyjakaupmönnum. Lánið gat hann ekki endurgreitt svo kaupmennirnir seldu kórónuna til Parísar og þar var kirkjan stórkostlega, Saint Chapelle, byggð sérstaklega yfir þennan grip. Konungar gáfu hver öðrum helga dóma til að sanna og innsigla vináttu sín í milli. Filippus þriðji Frakkakóngur á að hafa gefið Magnúsi lagabæti konungi í Noregi lítinn þyrni úr þyrnikórónunni árið 1274. Sögur fóru af því að Eysteinn erkibiskup hefði haft meðferðis heim úr Rómarför sinni hring sem innihélt örlítinn dropa af blóði Krists sem hafði þá væntanlega runnið úr síðusárinu og náðst í ílát.

Mikil verðmæti kalla á veglegar hirslur. Utan um helga dóma voru því smíðuð vönduð skrín, prýdd gulli, perlum og eðalsteinum. Stundum voru byggðar yfir þá heilu kirkjurnar. Tvö yfirlætislaus skrín úr íslenskum kirkjum hafa varðveist; Keldnaskrínið sem er enn í Þjóðminjasafni Dana og Valþjófsstaðaskrínið í Þjóðminjasafni Íslands.

Skrín Ólafs konungs voru líkast til þrjú, hvert yfir öðru. Fyrst er að nefna trékistuna sem Stiklastaðafeðgar smíðuðu utan um líkið strax eftir bardagann. Í öðru lagi segir að Magnús góði, sonur Ólafs, hafi látið gera mikið skrín utan um trékistuna. Þetta skrín sá Snorri í ferðum sínum í Niðarósi og lýsir því svo í Heimskringlu:

Magnús konungur lét gera skrín og búa gulli og silfri og setja steinum. En skrín það var svo gjört bæði að mikilleik og að öðrum vexti sem líkkista, en svalir undir niðri, en yfir uppi vétt [=lok] vaxið sem rjáfur og þar upp af höfuð og burst; eru á véttinu lamir á bak en hespur fyrir og þar læst með lykli.[1]

Um lykil þennan segir í Haraldar sögu harðráða að Haraldur harðráði Noregskonungur hafi læst skríninu með lykli þegar hann fór að heiman til Englands. Hann hafi síðan fleygt lyklinum í ána Nið. Í ferð þessari féll hann við Stamford Bridge, eða Stafnforðabryggjur, á Englandi árið 1066 en með þeim atburði er víkingaöld látin enda.

Heimildir eru um að seinna hafi verið steypt yfir þetta skrín Magnúsar botnlausu hulstri, líkt og kökuhjálmi. Vísbendingar eru um að rúmlega 180 eðalsteinar hafi prýtt þetta ysta skrín. Sá veglegasti þeirra var sagður hafa kostað jafnvirði tuttugu lesta smjörs sem er mikið smjörfjall. Árið 1880 fannst bergkristall í Steinvíkurhólma sem talið er að hafi tilheyrt skríninu og er sá steinn varðveittur í Vísindasafninu í Þrándheimi. Sé svo er hann það einasta eina sem varðveist hefur af skríni Ólafs helga.

Þegar fram liðu stundir voru kirkjur ekki gjaldgengar nema í altarinu væru varðveittir einhverjir helgir dómar. Ísland var ákaflega fátækt af dýrlingabeinum svo hér voru altarissteinar látnir duga; sérstaklega vígðir steinar. Nú vildi svo vel til að kraftur hins helga dóms fór ekki neitt eftir því hve stór hann var í sentimetrum eða grömmum. Jafnmikill kraftur bjó í nöglinni af litlaputta eins og öllum líkamanum. Heilum dýrlingskroppi mátti því skipta í marga staði. Hins vegar magnaðist kraftur hins helga dóms eftir því sem dýrlingurinn sem lagði hann til var öflugri, frægari og merkilegri. Ólafur helgi varð innan skamms frægasti og langeftirsóttasti dýrlingur Norðurlanda svo það varð rífandi eftirspurn eftir líkamspörtum af honum.

Sagnir eru um að einhverjum líkamsleifum Ólafs helga hafi verið deilt út til norrænna kirkna. Beinflís á að hafa verið í altari Björksta-kirkju í Svíþjóð við vígslu hennar árið 1349. Hafi svo verið er flísin nú glötuð. Líka er sagt að árið 1810 hafi fundist leirkrukka í Trondenes-kirkju í Noregi með áletrun þess efnis að hún geymdi beinörður úr Ólafi helga. Krukku þessari var óðara fleygt ásamt innihaldinu, hvert sem það var. Til munu vera ritheimildir um að kirkjur hérlendis hafi átt helga dóma frá Ólafi en þeirra sér hvergi stað í nútímanum. [2] Hvað sem til er í þessu, þá gátu þeir menn sem skoðuðu líkama Ólafs helga í kistu sinni fyrr og síðar þess ekki að lík hans hefði verið skert né neitt af því tekið.

[1] Heimskringla. Magnúsar saga góða. 10. kafli.

[2] Gunnar F. Guðmundsson: Íslenskt samfélag og Rómakirkja. Í Kristni á Íslandi II. Ritstjóri Hjalti Hugason. Útgefandi Alþingi. Reykjavík 2000. Bls. 200.