75. Ristur í klöpp
Það voru líka óleystar ráðgátur þar sem við höfðum næst viðkomu en það var á Holtsási (Holtås) við gamla þjóðveginn til Levanger. Lengst af höfðu vegfarendur ekki talið það eftir sér að taka krók fyrir stóru jökulsorfnu klappirnar á ásnum. En á síðustu öld, þegar fólki fór að liggja meira á, ákvað norska vegagerðin að una þessu ekki lengur og sprengja klappirnar burt til að vegurinn yrði beinni, hættuminni og fljótfarnari. Þegar að var gáð komu hins vegar í ljós hellaristur eftir menn aftan úr fornöld á klöppunum svo hætta varð við allt saman. Sá sem ekur gamla þjóðveginn til Levanger eða frá er fáeinum sekúndum lengur á leiðinni vegna þessa og það er steinaldarmönnum að kenna.
Í nokkur árþúsund, frá því um 5000 fyrir Krists burð og nokkur ár fram yfir hann, var greinilega í tísku víða í Vestur-Evrópu að rista eða meitla myndir í klappir og stóra steina. Þetta var á steinöld og fram eftir bronsöld. Fólk klappaði raufar í mýkri steina með öðrum harðari. Stundum slípaði það rákirnar á eftir til að frost og leysingar skemmdu þær síður og víst hafa þær enst vel. Fleiri hundruð hellaristur með svipuðu sniði hafa fundist í Skandinavíu og víða um Evrópu. Sífellt er verið að finna fleiri. Sums staðar sér þess merki að litarefni voru borin í rákirnar. Þá var til dæmis járnrík mold ristuð yfir eldi og feiti, eggjahvíta, munnvatn eða jafnvel hland notað sem bindiefni. Hellaristurnar á Holtsásnum eru taldar þrjú til fjögur þúsund ára gamlar. Myndir af svipuðu tagi hafa fundist víðar í Þrændalögum. Fátt er vitað um myndasmiðina annað en það sem álykta má af myndunum sjálfum og fátæklegum fornmenjum sem fundist hafa. Það augljósa er að bak við þessar myndir er aðkallandi ástæða og mikil elja til að koma hugsunum frá sér í varanlegu formi. Önnur augljós ályktun er sú að það var ritmálslaust fólk sem risti þessar myndir. Myndirnar eru alveg skýringalausar og aðeins einfaldar útlínur. Það er oftast auðvelt að sjá af hverju þær eru en jafn erfitt er að giska á til hvers þær eru. Á Holtsásnum má sjá um það bil 100 fígúrur. Flestar eru veiðidýr á hlaupum en auk þeirra er þarna a.m.k. einn bátur. Sum dýranna eru lítil og sumpart eru þau höggvin hvert ofan í annað eins og athöfnin hafi skipt meira máli en útkoman.
Hellaristur í Skandinavíu eru dregnar í tvo dilka. Annars vegar eru veiðimyndir og líklega eru risturnar á Holtsásklöppunum þeirrar gerðar. Skaparar þeirra hafa sennilega átt afkomu sína undir veiðum. Á myndunum eru menn í eltingaleik við bráð; hjartardýr, hreindýr, elgi en líka hvali. Í Bardal við botn Þrándheimsfjarðar eru ristar útlínur hvals og þær eru sex metrar að lengd. Þar má líka sjá elgsmyndir í fullri stærð. Þar eru bátar af ýmsu tagi; stundum löng skip með háu stefni og skut, og skipverjar sitja teinréttir um borð. Segl sjást engin enda er haldið að það hafi ekki verið fyrr en á fimmtu öld eftir Krist sem farið var að nota þau á Eystrasaltinu og enn síðar hér norður frá.
Hins vegar eru svo landbúnaðarmyndirnar en þær eru algengari sunnar í Skandinavíu. Þær eru þá gerðar af hinni nýju, framsæknu og spennandi stétt; bændum sem vissulega eru höfundar nútímans. Í Þrændalögum koma báðar gerðirnar fyrir. Landbúnaðarmyndirnar sýna hesta, báta, húsdýr, lófa og fótspor. Í Stjördal, lengra út með Þrándheimsfirðinum, eru mörg fótafarapör, líkt og för eftir fjöldann allan af stígvélaklæddu fólki. Algengar eru líka kringlóttar grópir í klöppunum; merkingin er óljós en þjóðtrúin hefur nefnt þær álfakvarnir. Ekkert fólk er að sjá á klöppinni í Holtsási, en á myndunum í Stjördal eru tólf kynlausar mannverur sem virðast rölta í humátt á eftir stórvöxnum leiðtoga. Hann sýnist halda á stöng eða spjóti. Annars eru konur oft auðkenndar með miklu hári og karlar hafa stóran og reistan lim. Stundum er þetta fólk að vinna saman eða veiða en oftast er það að sjá einkennilega erindislaust hvað við annað og virðist einmana.
Enginn veit með vissu hvers vegna menn lögðu alla þessa orku í að rista myndirnar. Um það eru bara getsakir rétt eins og um tilvist heilagrar Brettivu. Stundum fer maður langar leiðir eftir vandrötuðum vegum, upp brattar brekkur og niður, gegnum þétta skóga. Þar horfir maður á rúst, skoðar mynd, heyrir nafn en hvernig sem maður reynir sér maður hvorki merkinguna né samhengið.
