74. Munkeby
En allt þetta létum við fram hjá okkur fara. Við héldum aftur inn í landið dálítið sunnar eftir vandrötuðum vegum, upp brattar brekkur, um bæjarhlöð og gegnum þétta skóga. Slóðarnir urðu þrengri og óljósari og að síðustu bara moldartroðningar ýmist upp brekkur eða niður. Þarna var einsætt að seiðandi hulda bjó, lúmskur dvergur og álfkonan. Loks komum við á dálítinn flata og á honum miðjum voru gömul veggjabrot af húsi, þrjátíu og fjórir sinnum tíu metrar að utanmáli. Þetta var leiðarendi; kirkjan á Munkeby sem var aflögð árið 1587. Eftir það átti söfnuðurinn sókn niður í Levanger. En varla var einhver staður kenndur við munka nema munkar kæmu þar við sögu. Þarna var munkaklaustur um skamma hríð á tólftu öld, eða svo segir að minnsta kosti í píslarsögunni Passio et miracula Beati Olavi (Þjáning og kraftaverk Ólafs helga) sem Eysteinn erkibiskup Erlendsson skrifaði Ólafi til dýrðar.
Það var mikil upphefð þegar Niðarós var gerður að erkibiskupssetri árið 1153. Þá þurfti að reisa þar veglega dómkirkju. Eysteinn var annar erkibiskupinn og kannski duglegastur allra þeirra tuttugu og sjö sem sátu staðinn fram til siðaskiptanna. Það var einkum hann sem dreif áfram dómkirkjubygginguna. Hann átti Ólafi helga skuld að gjalda því einu sinni datt hann ofan af vinnupöllunum. Hann var þá uppi í hálfbyggðum turninum eitthvað að argast í steinsmiðunum. Mjaðmagrindin mölbrotnaði við fallið og hann hefði aldrei komist aftur á lappir nema af því að Ólafur helgi beitti sér fyrir ótrúlegum og skjótum bata.
Í píslarsögu sinni af Ólafi helga rekur erkibiskupinn meðal margs annars frásögn af daufdumbum dreng sem bæði fékk heyrn og mál við að heimsækja Stiklastaðakirkju. Og hvaðan var þessi drengur? Hann var sagður tilheyrandi húshaldi sistersíana-munkanna þarna í næsta nágrenni – og hvar gat það annars staðar verið en í Munkeby?
Sistersíanareglan var stofnuð 1098 af Bernhard de Clairvaux sem stundum er kallaður Bernharður úr Bjartadal. Hann var mikill hvatamaður krossferðanna. Klausturhreyfingin sem hann stofnaði var umbótahreyfing í klausturlífi, sem sannarlega veitti ekki af um þetta leyti, þegar mörg klaustur voru helst framúrskarandi í spillingu og leti. Á næstu áratugum risu mörg ný munkaklaustur undir merkjum reglunnar. Sistersíana-munkar báðu mikið og hugleiddu löngum stundum en þeir voru líka orðlagðir fyrir dugnað, útsjónarsemi og gagnleg störf úti í veröldinni. Þeir voru nýræktarmenn miklir, betrumbættu fiskirækt í tjörnum og þóttu framúrskarandi við vatnslagnir og alls konar hagnýtingu vatnsafls. Þetta var samt bara framan af, því þegar frá leið féllu einnig þeir í hóglífi og réðu þá svokallaða leikbræður til að annast erfiðisivinnuna utanhúss. En þarna á flatanum höfðu þeir byggt sér hús á tólftu öldinni og kirkju sem enn örlaði fyrir. Óljósar heimildir og sögusagnir eru um að Munkabæjarklaustur hafi aðeins starfað í fáein ár og þá sameinast miklu voldugra klaustri á Tautra-eyju í Þrándheimsfirði.
Svo er önnur sögusögn um þennan stað en svo óljós að hún er eins og vindgola sem hvorki kemur neins staðar frá né er á leiðinni neitt. Það er orðrómurinn um að klaustrið hafi verið helgað heilagri Brettivu. Um hana er ekki annað vitað en að Brettivumessa var haldin heilög þann ellefta janúar. Það er ekki einu sinni nein fullvissa um nafnið hennar, því stundum er hún kölluð Brihtgifa eða Brichteua sem mun merkja björt og skínandi gjöf. Á Íslandi var til nafnið Broteva og það nafn báru nokkrar konur. Enginn vísindamaður mun vera svo lærður að hann hafi hugmynd um af hverju helgi Brettivu þessarar stafar og engin skjöl hafa fundist því viðvíkjandi í Páfagarði. Töluvert þarf til að fá kenndan við sig messudag, en afrek Brettivu eru gleymd og gjörsamlega týnd jafnt í Þrændalögum sem suður í Róm.
