Út frá bóklestri hafði ég haldið að Stiklastaðir litu allt öðru vísi út en raunin var. Landslagið var ósköp flatt og venjulegt. Manni finnst að stórbrotnir atburðir hljóti að gerast í rismiklu landslagi. Við félagarnir stigum af baki hjólunum á víðáttumiklum malbikuðum bílastæðum. Þar gæti bændaherinn alveg hafa fylkt liði.

Hvað svo sem gerðist eða gerðist ekki á Stiklastöðum í júlí, ágúst eða í annan tíma árið 1030 eða á einhverju öðru ári, þá hafa Norðmenn gert þennan stað að þungamiðju og skurðpunkti í sögu sinni. Hér þéttast þokukenndar fortíðarsagnir, sannar og lognar, í einhvern kjarna. Rex Perpeteus Norvegiae, hinn ævarandi hetjukóngur Noregs, sem barðist við útlendinga og illmenni og hafði bara þeim mun stærri sigur fyrir það að hann féll. Haraldur harðráði, Hákon gamli, Hákon VI., Ólafur V. og Haraldur V. eru allir bara endurskin; Ólafur Haraldsson er frumútgáfan. Á hátíðarsamkomunni á Stiklastöðum árið 1930 mættu fjörutíu þúsund manns: konungsfjölskyldan, ríkisstjórnin, menningarvitarnir, biskupar og prestar. „Hele det levende Norge lyttet og var et eneste bankende hjerte,“ skrifaði Eyvindur Berggrav Óslóarbiskup um þessa samkomu. [1]Arfurinn eftir Ólaf helga er alls staðar nærstaddur; Ólafsgötur og Ólafstorg, Ólafshöllin, Ólafsorðan, Ólafskirkjur, sjúkrahús heilags Ólafs, Ólafsdagar og brennipunktur þessarar einkennilegu vegsömunar er Ólafshátíðin á Stiklastöðum. Hún stendur í viku og þegar okkur bar að var 28. júlí, næstsíðasti dagurinn. Þá um kvöldið heitir „Olsok“ en Ólafsdagurinn sjálfur er 29. júlí. Á Íslandi var áður fyrr sungin Ólafsmessa þennan dag en einnig á skrínlagningardaginn þann þriðja ágúst. Færeyingar nefna þjóðhátíð sína Ólafsvöku og halda hana 28. og 29. júlí.

Enn var morgunn og fáir á ferli, aðeins reytingur af fjölskyldufólki að viðra börn og hunda. Á hægri hönd okkur reis nýleg menningarmiðstöð, til vinstri var Stiklastaðakirkja, framundan stærsta útileiksvið Norðurlanda. Þar hefur leikritið um Ólaf helga eftir Olav Gullvåg verið leikið undir berum himni í meira en sextíu ár. Leiksviðið er breiður grasi gróinn hóll með nokkrum smáhúsum. Andspænis því eru á sjötta þúsund sæti á áhorfendabekkjum, tíu þúsund sé líka setið í brekkunni. Að leiksýningunni koma 600 til 700 manns í hvert skipti og nokkur hross. Grasbalinn var orðinn troðinn og töluvert um hrossaskít frá kvöldinu áður, en hann telst væntanlega til leikmuna. Ég gáði hvort hann væri úr plasti en þetta var ósvikið tað. Spölkorn frá leiksvæðinu hafði Ólafskrossinn – því auðvitað á Ólafur sitt krossmark: armarnir enda í stuttu spjótsblaði – verið búinn til úr 5000 rauðum og gulum sumarblómum.

Ofan við þetta myndverk rís svo minnismerki Ólafs. Það er sagt elst allra minnismerkja sinnar gerðar í Noregi. Strax í byrjun átjándu aldar höfðu einhverjir frumkvæði að því að reisa þarna kross og snemma á nítjándu öldinni þótti sá gamli kross ekki nógu veglegur og í staðinn var gerður stöpull úr sandsteini með plötu úr ítölskum marmara. Nasistar í Noregi höfðu miklar mætur á Ólafi Haraldssyni og þegar þeir tóku völdin í síðari heimsstyrjöldinni reistu þeir þarna níu metra háan bautastein. Kvislingurinn Vidkun Quisling vígði hann eigin hendi árið 1944. Sumarið eftir voru komnir nýir tímar og þá var þetta afar langa minnismerki brotið og því fleygt ofan í skurð. Gamli stöpullinn var þá dreginn fram á nýjan leik, stendur enn á sínum stað og bíður. Þannig sigraðist Ólafur Haraldsson á Hitler. Í næsta nágrenni er enn annað miklu yngra minningarmark; höggmynd af vörpulegum Ólafi á hestbaki. Hann er klæddur hringabrynju, sem er líklega álitin vinnufatnaður víkinga, en teygir gylltan kross til himinsáttar.

Við röltum um svæðið. Þangað hafði verið safnað gömlum húsum og önnur endurbyggð í fornum stíl. Víða var fólk að búa sig undir að selja gestum góðgæti, glingur og skemmtanir síðdegis. Lækur liðaðist um svæðið ekki stærri en svo að stikla mátti yfir hann en af þeim ferðamáta var nafn býlisins líklega dregið.

Þarna voru saman komin á litlum bletti þrjú guðshús, hvert með sinn skilning á almennri guðfræði en öll sátt við Ólaf helga og ágæti hans. Þetta voru kaþólsk kapella, nýleg kapella rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar og svo hin lúterska Stiklastaðakirkja. Elsti hluti síðastnefndu kirkjunnar mun vera frá því um 1180 en um það leyti fæddist Snorri Sturluson. Snorri segir svo frá falli Ólafs að hann hafi hnigið dauðvona niður á stein, og nú vildi svo vel til að langminnugir heimamenn í þessum sveitum mundu lengi hver steinn þessi var og hvar. Þegar Stiklastaðakirkja var reist, hálfri annarri öld eftir fall Ólafs, var henni að sögn valinn þannig staður að altarið var beint uppi yfir steininum. Á kaþólskum tímum fékk veikt fólk bata við að strjúka fingri yfir steininn. Þegar svo siðaskipti urðu í Noregi dró steinninn sig hæversklega í hlé og sökk ofan í jörðina. Hann var neðanjarðar til ársins 1929 þegar kirkjan var endurbyggð, en þá var hann aftur sóttur úr felum.

Hann fékk inni á öðrum stað um árabil meðan almennt umburðarlyndi í trúmálum sótti í sig veðrið, en er nú aftur kominn undir altarið í Stiklastaðakirkju. Hann er ekki sýnilegur framan úr kirkjuskipinu en gangi maður kringum altarið kúrir hann á sínum stað vel upplýstur með ljóskastara. Hann er minni en maður hélt og yfirlætislaus. Þó að Ólafur konungur hafi skilið eftir sig rassfar í steininum við Borgsjö, getur maður tæpast ætlast til að hann hafi haft sinnu á þannig gamni þegar hann lá deyjandi á þessum steini.

Þegar við Gísli gengum í kirkjuna var ekki einasta að hefjast þar messa heldur einnig skírnarathöfn. Lítilli stúlku var gefið nafnið Ragnhildur.

Skírnarfonturinn, sem er elsti kirkjugripurinn, tekur leikandi hundrað lítra af vatni. Ragnhildur litla gat prísað sig sæla að þeir tímar voru langt að baki þegar lítil börn voru kaffærð í skírnarvatninu. Hún tók skírninni vel og reyndist fædd inn í einstaklega sjálfbæra fjölskyldu, því foreldrarnir sungu ýmist saman eða hvort í sínu lagi alla nauðsynlega sálma af stakri fagmennsku. Mér varð andartak órótt en Gísli sýndi þá hlédrægni að taka ekki undir að þessu sinni og hann gerði engar athugasemdir við lagavalið.

Kirkjuveggina prýddu gamlar myndir og nýjar. Á altarisveggnum var freska sem sýnir Krist nokkuð snúðugan á svip. Hann reiðir sverð á loft með annarri hendi en heldur í hinni á hvítri lilju. Lilja getur táknað allan fjárann í listum svo sem frönsku konungsættina, hreinleika eða leg í konu en hér var hún líklega friðartákn. Norðan á kirkjunni er sérstæð lágmynd til hliðar við glugga hátt á vegg og fer lítið fyrir henni sem er eins gott. Þetta er mynd af kvenveru á hækjum sér og hún berar sköp sín og glennir þau út með fingrunum. Svona dónamyndir eru kallaðar sheela na gig. Heitið er gelískt og þær eru ævinlega staðsettar utan á kirkjuveggjum. Flestar og ferlegustu myndirnar af þessu tagi er að finna á Írlandi, en þær eru víða í Vestur-Evrópu og ein er utan á dómkirkjunni í Niðarósi. Þessar verur eru annarsheimslegar og aulalegar á svipinn, stundum hissa, stöku sinnum brosandi. Sjaldan nálgast sköpin að vera af hversdagslegri stærð, hitt er algengara sem á fagmáli er kallað megavulva og látið er óþýtt. Það fer ekki milli mála að þessum myndum er ætlað að ganga fram af manni. Nú er alltítt að utan á veggjum miðaldakirkna séu alls kyns tilvísanir til hins illa og óguðlega og má nefna svonefndar ufsagrýlur sem dæmi. Innan á kirkjuveggjum eru aftur á móti krossmörk, englar og himnabúar. Þetta átti að vera áminning fyrir óupplýsta og ólæsa alþýðuna um það að hvaðeina úti í jarðneska heiminum væri varhugavert og illt en raunverulega vernd og skjól væri aðeins að finna innan kirkjuveggjanna. Vel kann að vera að myndirnar af þessum hneykslanlegu kvenverum séu einn anginn af því námsefni. Svo hefur verið stungið upp á að þær eigi að vara karlmenn sérstaklega við því að ánetjast ekki lostanum en kvenþjóðin var löngum talin miklu ístöðuminni og jafnvel alveg vonlaus á því sviði. Varnargaldur hefur einnig verið nefndur til sögu. Engin þessara skýringa þykir nógu fullnægjandi og einlægt eru nýjar og merkilegar kenningar um upphaf og tilgang þessara mynda að koma fram. Áhugasamir geta séð nýjungar á netinu; The sheela na gig Project.

Sannast sagna höfðum við Gísli lengst af á ferð okkar verið á miklu geðugri slóðum heldur en Stiklastöðum og við höfðum ekki tilhneigingu til að tefja þar lengi. Við hjóluðum niður að Þrándheimsfirði til bæjarins Levanger. Við höfðum ekki séð saltan sjó síðan í Sundsvall en létum enga viðkvæmni þess vegna tefja okkur. Víst hefði mátt stíga af baki í þessum eldgamla kaupstað þar sem Þrændir og Jamtar skiptust öldum saman á vörum á árlegum markaðsdögum; járni, koparvörum, húðum, korni, harðfiski og síld. Það hefði verið við hæfi að votta Gunnlaugi ormstungu virðingu en hann lá hér í jörðu í átta aldir. Og það hefði verið forvitnilegt að vitja um hefðarfrú sem bjó á stórbýlinu Gjeite um 200 eftir Krist. Þar hafa fundist ekki færri en fjörutíu grafhaugar og sá stærsti var orpinn yfir hana. Hún hefur átt mikið undir sér því inni í haugnum hennar hafði verið smíðað lítið herbergi úr viði. Þar var hún lögð til hvílu ásamt góðum gripum og verðmætum; vefnaði, leirmunum, gullhringjum, brjóstnælum og sérlegri bronsskál með silfurslegnum eyrum. Kunnáttumenn vita að þessi skál var smíðuð í Capua á Suður-Ítalíu en þar voru þessháttar skálar notaðar undir sæt vín. Svona gripir flutu um þetta leyti frá Rómverjum norður á útnára veraldarinnar eins og Þrændalög voru; herfang, þýfi, keypt vara? Tilviljun réð að ekki leið á löngu áður en reiðhjólið bar mig til þessarar borgar, Capua, en það er önnur saga.

[1] Lars Roar Langslet: Våre konger: en vei gjennom norgeshistorien. Cappelen. Oslo 2002. Bls. 282.