67. Aðdragandinn

Ólafur var staddur á Kili og sá vestur yfir. Heimskringla hefur fram til þessa lýst ferðalaginu mikla austan frá Kænugarði í stórum dráttum. En þarna skerpist ferðasagan, fleiru er haldið til haga og samtöl eru rakin frá orði til orðs eins og Snorri hefði orðið vitni að þeim og lært þau utanað. En samtímis því fær sagan tvöfalda merkingu. Smáatvik verða merkingarþrungin tákn. Orð Ólafs eru ekki venjuleg orð heldur geyma þau dularfulla vitneskju um það sem koma skal. Þessi útsmogni hrappur er tekinn að breytast í helgan mann í sérstöku kraftaverkasambandi við Drottin. Reiðhesturinn hans fótbrotnar. Ólafur bindur um brotið og fóturinn verður óðara heill. Ólaf þyrstir og biður um vatn en þegar hann ætlar að súpa á drykkjarkerinu hafa máttarvöldin breytt vatninu í vín. Þessi síðasta ferð Ólafs er oft gerð að eins konar hliðstæðu við píslargöngu frelsarans upp á Hausaskeljahæð. Í Andenes-kirkju í Norður-Noregi er til dæmis altarisskápur með fjórum ámáluðum myndum. Ein þeirra sýnir Ólaf Haraldsson frammi fyrir Kaífasi, á annarri ber hann þyrnikórónu. Á fjórðu myndinni hangir rauðskeggjaður og rauðhærður Ólafur á krossi líkt og frelsarinn, nema limir hans hafa ekki verið negldir við tréð heldur eru bundnir með kaðli. Í baksýn eru fremur óísraelskir barrskógar.

Venjulega var Ólafur kátur við ferðafélaga sína og skrafhreifinn, en þegar hann horfði ofan af Kili vestur til Noregs varð hann allt í einu fjarrænn og þegjandalegur. Biskup, sem reyndist vera í föruneytinu, spurði hvað ylli og Ólafur svaraði:

Undarlega hluti hefur borið fyrir mig um hríð. Ég sá nú yfir Noreg, er ég leit vestur af fjallinu. Kom mér þá í hug, að ég hafði margan dag glaður verið í því landi. Mér gaf þá sýn, að ég sá um allan Þrándheim og því næst um allan Noreg, og svo lengi sem sú sýn hafði verið fyrir augum mér, þá sá ég æ því víðara, allt þar til er ég sá um alla veröld, bæði lönd og sæ. Ég kenndi gjörla þá staði, er ég hafði fyrr komið og séð. Jafngreinilega sá ég þá staði, er ég hef eigi fyrr séð, suma þá, er ég hef haft spurn af, en jafnvel hina, er ég hef eigi fyrr heyrt getið, bæði byggða og óbyggða, svo vítt sem veröldin er. [1]

Biskupinn staðfesti fagmannlega að þessi fyrirburður væri bæði heilagur og stórmerkilegur.

Svo bar liðið niður að bænum Súlu en þar bjó Þorgeir bóndi flekkur. Ólafur brýndi þar fyrir mönnum sínum að fara nú varlega og spilla ekki túnum með ágangi og hrossasparki. Þeir hlýddu meðan hann sá til en sinntu því eftir það engu. Þorgeir bóndi sagði Ólafi að mikið óvinalið hefði verið dregið saman í Þrándheimi og biði hans. Síðan kveinkaði hann sér yfir óspekt konungsmanna sem hefðu skemmt akrana hans. Þá reið Ólafur hringinn í kringum þann akurinn sem verst hafði orðið úti og sagði síðan – alls ófeiminn að lofa úrbótum fyrir hönd Guðs: „Þess vænti ég, bóndi, að guð muni leiðrétta skaða þinn og mun akur þessi betri á viku fresti [eftir viku].“[2]Guð lét Ólaf ekki lofa upp í ermina á sér.

Ólafur leiddi lið sitt niður dalinn þangað sem hét Stafamýri, en nú er það örnefni öllum gleymt. Þarna var liðskönnun og nú fór það í taugarnar á Ólafi að sumir í liðinu voru heiðnir. Þá menn vildi hann ekki hafa með sér og bað þá taka kristni eða fara bara aftur heim til sín. Þarna við mýrina tóku fjögur hundruð manns trú sem voru svo áfjáðir í orrustuna að það skipti þá engu hvort þeir væru merktir þessum guðinum eða hinum. Fimm hundruð manns sneru við sem annars hefðu hugsanlega gert einhvern gæfumun síðar í Stiklastaðabardaga.

Nú varð það æ ljósara að mikið fjölmenni hugðist verja landið fyrir Ólafi. Það var kallað bændaherinn og stefndi í mikinn bardaga. Ólafur fann þarna hvöt hjá sér til að halda ræðu og Snorri Sturluson er þess umkominn að rekja hana frá orði til orðs. Ólafur vildi koma einhverri reiðu á liðsmennina enda voru þeir hver úr sinni áttinni. Að vísu áttu þeir núna allir að heita kristnir en sumir voru útileguþjófar, fyrirsátursmenn og manndráparar og fæstir þeirra vanir faglegum hernaði. Ólafur kvaðst sjálfur verða fyrir miðju liðsins þegar til orrustunnar kæmi, til hægri handar sér skyldi Dagur Hringsson vera með sína menn. Á vinstri hönd Ólafi áttu þeir að vera hermennirnir sem Önundur Svíakóngur hafði fengið honum til fylgdar. Hann skipaði mönnunum að auðkenna sig með krossmarki svo þeir yrðu ekki drepnir í ógáti af félögum sínum. Loks samdi hann þetta heróp sem liðið skyldi reka upp hátt og snjallt til að hrella andstæðingana: „Fram, fram, Kristsmenn, krossmenn, konungsmenn!“ Strangt til tekið var Ólafur ekki konungur en þetta snerist ekki hvað síst um ímynd og pólitík og Ólafur hafði töluverðan skilning á almannatengslum. Hann mælti fyrir um að skáldin skyldu vera í miðju liðsins en varin innan skjaldborgar í eins konar blaðamannastúku. Þau áttu að samtímaskrá framgang orrustunnar í lausavísum. Ólafur ávarpaði skáldin: „Skuluð þér, hér vera og sjá þau tíðindi, er hér gerast. Er yður þá eigi segjandi saga til, því að þér skuluð frá segja og yrkja um síðan.“[3]

Í skáldahópnum voru Þormóður Kolbrúnarskáld, Gissur gullbrá, Þorfinnur muður, en sjálft hirðskáldið Sighvatur Þórðarson var fjarstatt. Hann hafði brugðið sér í pílagrímsferð til Rómar.

Ljóst var að Ólafur var liðfærri en heimavarnarliðið. Hann lét kanna hvort hann fengi liðsauka hjá bændum í nágrenninu. Það kom á daginn að þeir sem ekki höfðu þegar skipað sér í óvinaliðið tóku því fjarri að styðja Ólaf. Nokkrir Ólafsmanna stungu þess vegna upp á að ræna fyrst og rupla á öllum bæjum í sveitinni og brenna þá síðan til grunna. Það væri annars vegar bændunum mátuleg refsing, en jafnframt gæti það valdið liðhlaupi úr óvinahernum ef hermenn þar yrðu áhyggjufullir út af börnum sínum, konum og gamalmennum. Þetta fannst Þormóði Kolbrúnarskáldi gott ráð og orti óðara um það snjalla vísu. Þegar hins vegar Ólafur konungur tjáði sig um málið var hann fullur af hógværð og visku. Hann rifjaði upp að vissulega hefði hann oft brennt ofan af mönnum hús hérna áður fyrr og refsað þeim harðlega þegar hann var að boða kristni forðum. En núna gegndi allt öðru máli. Þá hefði hann gengið fram í umboði Drottins og rekið erindi hans. Nú færi hann sinna erinda og ef einhverjir bændur væru þvílíkir drullusokkar að vera á móti sér væri þeim það frjálst. Svo benti hann á það sem auðséð var, að annaðhvort mundi lið hans vinna orrustuna eða tapa henni. „Nú vil ég, að menn fari spaklega og geri engin hervirki,“ sagði hann. [4] Hann benti á að ef liðið tapaði orrustunni yrði hvorki gagn að brunnum bæjum né heilum. Ef það hins vegar hefði sigur yrði liðinu mun meira gagn að heilum bæjum en brunnum. Ergo: hann lagði til að brenna ekki bæina að sinni. Þetta var svo vel grunduð sið- og hagfræði að enginn hreyfði mótmælum.

Liðið þokaðist áfram niður dalinn og tók náttstað. Ólafur hitti bónda úr sveitinni að máli og bað hann fyrir allmikinn sjóð. Sjóðinn átti bóndinn að varðveita fram yfir bardagann, en nota síðan til góðra verka og þar á meðal að kaupa sálumessur handa þeim óvinum Ólafs sem féllu. Ólafur konungur var þá orðinn uppfullur af umhyggju fyrir fjandmönnum sínum. Hann lét svo um mælt að engin þörf væri á sálumessusöng handa hans eigin mönnum þótt þeir féllu, því þeir væru sjálfkrafa hólpnir vegna hins góða málstaðar sem þeir berðust fyrir.

En Ólafur var samt ekki orðinn nein blúnda. Þegar fregn barst um að þrjátíu manna njósnasveit óvinanna væri á ferð fannst honum einboðið að drepa þá alla og valdi Íslendingana í sveit sinni til verksins, enda væru þeir vanir að slátra fé. Þeir gengu fúslega til þessa starfs og luku því bæði fljótt og vel.

Nóttina fyrir orrustuna var Ólafur andvaka. Undir morgun náði hann kríu en þótti of snemmt að ræsa herinn þegar hann vaknaði. Út úr leiðindum bað hann Þormóð Kolbrúnarskáld að fara með kvæði. Hann var annars ekki mikið fyrir kvæði og gerði þetta líklega í því skyni að sér leiddist nógu mikið til að geta sofnað aftur. Snorri segir að þarna hafi Þormóður kveðið Bjarkamál hin fornu svo hátt að heyrðist um allan herinn. Fyrir þetta fékk hann gullhring frá konungi. Eftir þetta var ekki um annað að ræða en fara á lappir og drífa sig í orrustu.

Halldór Laxness segir öðruvísi frá þessum atburði í Gerplu, en þarna er einmitt kontrapunkturinn í þeirri sögu. Þormóður dáði Ólaf umfram aðra menn og hafði lengi beðið færis að flytja honum drápu. Þegar þetta færi loksins bauðst Þormóði eldsnemma á orrustudaginn hafði hann þó misst á því lystina í millitíðinni og þóttist ekki muna kvæðið.

Bændaherinn hafði einnig búið sig til orrustu. Þar var herópið: „Fram, fram, búandmenn!“ Víst var bændaherinn fjölmennur en einnig þar voru flestir miklu vanari að halda á hrífu og reku heldur en vopnum. Sigurður nokkur biskup, kallaður danski, talaði til liðsins. Hann rifjaði upp hvílíkur ójafnaðarmaður og óþverri Ólafur hefði verið alveg frá unga aldri og varla væri við góðu að búast af honum núna þegar hann birtist með her bófa og útlendinga.

Þegar her konungs hafði þokast fram á orrustuvöllinn varð bið á bændahernum og þá rann skyndilega svefn á Ólaf. Víst var hann illa sofinn en engu að síður var syfja á þessari stundu ekki einleikin og hlaut að vera yfirnáttúruleg. Hann hefði átt að vera ör og glaðvakandi en lagði þá hausinn fyrirvaralaust í kjöltu félaga síns, Finns Árnasonar, steinsofnaði og dreymdi draum. Þegar svo Finnur vakti konung eftir stundarkorn tók hann því ekki vel að vera vakinn frekar en vant var, enda hefði staðið illa á spori í draumnum. Hann hefði dreymt stiga sem lá alla leið upp til himins. Þeir sem eru handgengnir fyrstu Mósebók þekkja að þetta er sami stiginn og Jakob Ísaksson Abrahamssonar dreymdi í Betel forðum. Í draumnum sagðist Ólafur hafa verið kominn upp í efsta þrepið og átt aðeins eitt skref óstigið í himininn inn. Finnur hafði ekki nærfærinn skilning á draumum og sagði að frá sínum bæjardyrum væri þetta alls ekki góður draumur en vonandi bara svefnórar. Ólafur varð nú að standa á fætur frá óloknum draumi. Snorri segir að hann hafi borið hringabrynju, gylltan hjálm, og hvítan skjöld með gullnum krossi. Í annarri hendi hafði hann kesju eða höggspjót og var gyrtur sverðinu Hneiti.

Þá var liðunum skipað; bændahernum í þrjár fylkingar, en liði Ólafs í tvær. Dagur Hringsson hafði slórað og var enn ókominn með sína menn. Kali hét maður sem bauðst til að bera merki bændaliðsins gegn Ólafi. Ekki hafði Kali sleppt orðinu þegar hann missti sjónina og varð blindur og má nærri geta um ástæðuna. Bændurnir í annarri hliðarfylkingunni gerðu klaufaleg mistök sem skrifast á óvana og heimóttarskap þeirra. Þegar þeir heyrðu heróp Ólafs manna: „Fram, fram, Kristmenn, krossmenn, konungsmenn!“ kunnu þeir sig ekki og endurtóku sjálfir þetta heróp en gleymdu sínu eigin. Þá rugluðust í ríminu aðrir nærstaddir bændur, réðust á samherja sína og náðu að fella marga áður en þessi óheppilegi misskilningur leiðréttist.

[1] Heimskringla. Ólafs saga helga. 202. kafli.

[2] Heimskringla. Ólafs saga helga. 203. kafli.

[3] Heimskringla. Ólafs saga helga. 206. kafli.

[4] Heimskringla. Ólafs saga helga. 205. kafli.