66. Súla og Veradalur
Það fór að halla undan fæti og vesturhlíðar Kjalarins voru miklu brattari en aflíðandi landið austan hans. Við höfðum ekki farið langt niður eftir þegar við komum að landamærunum. Þar horfðust á tvö skilti og svona hundrað metrar á milli þeirra; Noregur stóð á öðru, Svíþjóð á hinu. Landamæraverðir eru deyjandi stétt. Eftir spöl til viðbótar komum við að bænum Sól eða Súlu (Sul), þeim efsta í Veradal og þar hafði áður verið sæluhús. Hrafn frá Mosfelli gisti þar síðustu nóttina sína og kannski hefur Gunnlaugur ormstunga fengið þar nýjar umbúðir á höfuðsárið á bakaleiðinni. Við Gísli hefðum fúsir þegið þarna hressingu en ekkert vertshús var starfrækt lengur á þessum stað. Aftur á móti var þar Ólafslind. Lindin var úrleiðis og nokkur hundruð metra uppi í hæðinni. Þar voru gullnir akrar og græn tún á alla vegu. Blár himinn hvolfdist yfir og ekkert var fjarlægara heldur en súldin og regnið sem við höfðum skilið eftir í Duved.
Við héldum sem leið lá niður í Veradal meðfram ánni sem varð vatnsmeiri með hverjum kílómetranum. Þrjár kindur voru á miðjum veginum og urðu svo hissa á hljóðleysi reiðhjólanna að þær gleymdu að styggjast. Litlu síðar hljóp köttur yfir veginn frá hægri til vinstri, en þetta var svo langt frá allri mannabyggð að hann hlaut að vera villiköttur langt aftur í ættir. Við námum staðar í þorpinu Vuku. Þar var fyrsti veitingastaðurinn frá því við fórum frá Duved hundrað kílómetrum austar en ekkert á matseðlinum nema sælgæti og hamborgari. Okkur var vísað á Östnes-tjaldsvæðið. Þar var fátt um tjöld en nokkrir snyrtilegir trékofar til útleigu. Við gerðum einn þeirra að næturstað og þóttumst heppnir. Engu varð hnikað um verð. Þarna ríkti kvik eldri kona sem heyrði ekkert þaraðlútandi tal. Framan við kofann rann Veradalsáin í stríðum strengjum niður klappir og myndaði flúðir. Uppi á þakinu var gróðursæll reitur með lyngi og skærum sumarblómum. Það var kvöldsól, hlýtt og bitvargurinn var hinn kátasti.
Handan árinnar voru háir og brattir setlagabakkar með fínum sandi. Það hafði hrunið úr bökkunum og fáein hús sem þar voru héldu sig í öruggri fjarlægð. Það var líka ástæða til.
Það var hálftíma eftir miðnætti aðfaranótt 19. maí vorið 1893 sem hérna í grenndinni helltist leirskriða ofan úr hæðunum niður yfir byggðina. Það hafði verið mikil úrkoma veturinn áður og jörð var vatnsósa. Á skammri stund losnuðu 55 milljónir rúmmetra af fínum leir og möl, blönduðust leysingarvatni Veradalsár og færðu í kaf þriggja ferkílómetra svæði. Jarðhrunið stíflaði loks ána. Bak við stífluna safnaðist árvatnið í átta til níu metra djúpt uppistöðulón áður en stíflan brast og þunnfljótandi leirblanda geystist niður árfarveginn. Hún fór á sextíu kílómetra hraða langleiðina niður að þorpinu Veradalseyri. Á því landsvæði sem fór undir skriðuna voru 250 manns og flestir í fastasvefni. Alls fórust 116 manns, flestir strax en sumir af meiðslum sínum á næstu dögum. Skriðan gróf undir sér ein áttatíu býli og drap þúsundir húsdýra. Á stóru svæði þar sem verið hafði blómleg byggð stóðu ekki lengur uppi neins konar mannvirki. Sums staðar fórust heilar fjölskyldur, annars staðar hafði einhver verið að heiman en er hann sneri aftur heim var allt farið, allir horfnir. Sumir bárust með húsbraki í skriðuflóðinu og var bjargað neðar í dalnum við illan leik. Kona missti allt hold af fingurgómunum þegar hún krafsaði sig í gegnum leirinn með barnið sitt.
Kannski hefði þetta jarðhrun ekki þurft að koma alveg á óvart. Þarna var þekktur skriðustaður frá fornu fari. Dagana á undan höfðu víða sprottið fram jarðspýjur í brekkunum og Veradalsáin var þykk af leir. Engir lásu þessi merki rétt. Eftir á rifjaðist líka upp fyrir fólki að það hafði fengið viðvaranir úr öðrum heimi. Velviljaður draugur kom að máli við prestinn og sagði honum að byggðin mætti búast við mikilli hörmung en prestar taka ekki mark á draugum. Eldforn eik sem alls ekki mátti höggva hafði verið felld fáeinum dögum áður en skriðan rann. Svo var geitasmali sem sat yfir geitum uppi í brekkunum daginn fyrir skriðuna sem var svo forvitri að hann beinlínis sá alla sléttuna neðan við sig á kafi í vatni. Annaðhvort sagði hann engum frá þessu eða ekki var hlustað á hann.
Um haustið kom önnur skriða en minni og breiddist yfir eyðimörkina. Þar var þá ekkert fólk til að farast, engin hús til að hrynja en aftur hlóðst upp stífla í ánni. Að þessu sinni varð stíflan ennþá hærri en sú um vorið, fjórtán metrar á hæð. Á nýjan leik myndaðist uppistöðulón og nú teygðist það enn lengra upp eftir dalnum. Þegar stíflan lét sig nam raunar efri endi þessa lóns við flúðirnar í Vuku framundan kofanum þar sem við gistum í Östnes.
Eftirlifendurnir í Verdal flosnuðu margir upp. Landið sem þeir höfðu nytjað var farið, langflestir höfðu misst einhverja og sumir alla. Á næstu árum og áratugum fluttu margir þeirra burt. Skriðan hafði slitið sundur ræturnar.
Maður þurfti að þekkja þessa sögu til þess að taka eftir geilunum í setlagahjöllunum þar sem skriðan hafði losnað. Niður undan þeim voru aftur risin býli og blómlegir akrar bylgjuðust í andvaranum. En það hafði tekið langan tíma að græða jörðina. Lengi fór örfínn leirinn á svif þegar hvessti og stundum svo að ekki sá milli bæja.
