64. Útúrdúr um Dinganes og gamla hauskúpu
Við hjóluðum á bökkum Medstuga-tjarnar og komum að síðasta sæluhúsinu Svíþjóðarmegin; Skalstugan. Handan þess, skömmu áður en kemur að landamærunum, er staðurinn Þinganes eða Dinganes á Sleipnisvöllum, þar sem Gunnlaugur ormstunga og Hrafn Önundarson háðu fáránlegt en afdrifaríkt einvígi út af Helgu fögru. Frá því segir í Gunnlaugs sögu ormstungu. Víst gæti það hafa verið á öðru nesi og svo er hugsanlegt að þeir hafi aldrei barist, Gunnlaugur og Hrafn. En blásum burt þokum vafans. Einkennilegar ástæður voru látnar liggja til þess að hólmganga þessara lánleysingja fór fram á nesi hér uppi á Kili en ekki í Borgarfirði eins og hefði verið eðlilegast.
Aðalpersónur í Gunnlaugs sögu eru Gunnlaugur ormstunga frá Gilsbakka í Borgarfirði, Helga fagra, einkennilega snotur verandi afabarn Egils Skallagrímssonar, og Hrafn Önundarson frá Mosfelli í Mosfellssveit. Þetta er ástarsaga og mikla hugkvæmni þyrfti sá að hafa sem gæti látið hana enda verr en hún gerir. Gunnlaugur og Helga unnust frá æsku og Hrafn var líka hrifinn af Helgu en átti lítinn séns. Gunnlaugur og Helga trúlofuðust en svo fór Gunnlaugur utan að útvega sér frægð og fé og hafði til þess þrjú ár. Gunnlaugi þessum var margt vel gefið; hann var gott skáld, glæsilegur og vopnfimur en hann var líka fljótfær og yfirborðslegur. Óstundvísi hans var undraverð og að mörgu leyti aflvaki sögunnar. Eins og oft er um óstundvíst fólk var hann líka tilætlunarsamur; gegnumgangandi fannst honum sjálfsagt að allir biðu eftir sér. Auðvitað lét hann ekki sjá sig eftir hinn umsamda þriggja ára frest. Í staðinn fyrir að mæta á tilsettum tíma var hann bara í rólegheitum að koma sér í mjúkinn hjá Aðalráði Englandskóngi. Vissulega gat hann ekki hringt í Helgu en hann hefði hæglega getað komið til hennar orðsendingu: „Elsku Helga, mér seinkar. Bíddu.“ En nei, hann gerði ekki neitt. Hrafn var hins vegar mættur á svæðið og vildi fá Helgu fyrir konu úr því Gunnlaugur trassaði festarnar. Og vissuleg var Helga aftur á lausu. Hún var alveg frábitin þeim ráðahag en réð ekki miklu. Pabbi hennar samþykkti um síðir og með semingi að Hrafn fengi hana fyrir konu og það var haldið brúðkaup. Það hittist þá þannig á að þetta sama kvöld var Gunnlaugur loksins að drullast heim til sín að Gilsbakka eftir erfiða ferð. Hann hafði dregið alltof lengi að útvega sér far til Íslands, lenti svo norður á Melrakkasléttu, tafðist þar út af áflogum við bóndason og meiddist á fæti. Hann mætti of seint.
Helgu fögru fannst ekki lítið svekkjandi að hafa gifst öðrum sama kvöldið og Gunnlaugur loksins kom heim. Það er sterklega gefið í skyn í sögunni að hún hafi aldrei leyft Hrafni að sofa hjá sér, ekki á brúðkaupsnóttinni og ekki síðar. Gunnlaugur kom ekki auga á neina sök hjá sjálfum sér frekar en fyrri daginn og bar á Hrafn að hafa stolið frá sér kærustunni með lúabragði og skoraði hann á hólm. Hólmganga var ansi formlegt fyrirbæri til að setja niður deilur í þá daga. Hún fór fram á Alþingi eftir föstum reglum á litlum hólma úti í Öxará. Þessi hólmganga Hrafns og Gunnlaugs endaði óútkljáð en hvorum um sig fannst samt að hann hefði unnið. Nú á svo einkennilega að hafa viljað til, að á þessu sama Alþingi voru hólmgöngur bannaðar með lögum á Íslandi; þessi var því sú síðasta sem fór löglega fram. Í stað þess að hittast nú á afviknum stað og útkljá þetta sín í milli, sem var svo sem ekki bannað, vildu þeir Hrafn og Gunnlaugur endilega ganga formlega á hólm á nýjan leik og ákváðu að sú hólmganga færi fram í Noregi, nánar tiltekið í Þrændalögum. Þeir álitu að þar ríkti meiri jákvæðni gagnvart hólmgöngum. Þeir fóru báðir utan en að vanda sínum drollaði Gunnlaugur í Orkneyjum, Suðureyjum og Skotlandi áður en hann kom í Þrændalög. Þar hafði Hrafn beðið hans lengi en var lagður af stað norður á bóginn þegar Gunnlaug loksins bar að. Gunnlaugur fór á eftir honum. Það hafði nefnilega komið á daginn að það var heldur ekki vel liðið á þessum slóðum að menn gengju á hólm. Hrafn ætlaði að bíða Gunnlaugs í Jamtalandi. Jamtar voru utangarna í þessu sem öðru og höfðu enn ekki haft sinnu á að banna hólmgöngur. Hrafn gisti á efsta bænum Noregsmegin, Súlu, en var nýlega farinn þaðan þegar Gunnlaugur kom.
Gunnlaugur dvaldi þá ekki ferðina og fór þegar um nóttina. Og um morguninn í sólarroð þá sáu hvorir aðra. Hrafn var þar kominn, sem voru vötn tvö, og á meðal vatnanna voru vellir sléttir. Þar heitir Gleipnisvellir. En fram í vatnið annað gekk nes lítið, er heitir Dinganes,[1]
segir í Gunnlaugs sögu ormstungu. Þarna gátu þeir loksins öllum að meinalausu haldið áfram því verki sem þeir hófu á Þingvöllum tveim árum fyrr. Þeir runnu saman og börðust og þar kom að Gunnlaugur hjó fótinn undan Hrafni. Hrafn var þá nærstaddur traustum trjábol og gat staðið uppréttur eftir sem áður með því að styðja sig við bolinn. Hann sagðist alveg geta barist áfram einfættur, ef Gunnlaugur væri svo vænn að færa sér vatnssopa, því hann væri ákaflega þyrstur. Gunnlaugur hafði ekkert annað ílát undir vatn en hjálminn sinn. Hann náði í fullan hjálm af vatni en Hrafn notaði þá tækifærið og hjó með sverði sínu í húfulaust höfuð Gunnlaugs og særði hann miklu sári. Gunnlaugur gerði athugasemd við þetta lúalega bragð og kallaði það ódrengilegt. Hrafn sagðist vel vita það en hann hefði bara mátt til, svo óskaplega færu væntanlegar umspenningar þeirra Gunnlaugs og Helgu fögru í taugarnar á sér. Afbrýðisemin var þetta sterkari en sæmdin. Nú börðust þeir áfram en ekki leið á löngu þar til Gunnlaugur drap Hrafn. Sjálfur var hann settur illa særður upp á hest og teymt undir honum niður Verdalinn til bæjarins Levanger. Sagan segir að þar hafi hann legið fárveikur í þrjá sólarhringa en dó þá af höfuðsárinu. Hann var jarðsettur í kirkju þar í bænum. Þetta á að hafa borið til árið 1008.
Nú var svo komið sögunni að af aðalpersónunum lifði ein Helga hin fagra og var ákaflega sorgmædd og þunglynd. Hún giftist síðar Þorkatli nokkrum en það er sterklega gefið í skyn að aldrei hafi hún orðið fullsæl með þeim manni. Eitthvert hjónalíf var þó milli þeirra því í Gunnlaugs sögu segir: „Þau áttu börn saman eigi allfá.“[2]
Þó Gunnlaugs sögu ormstungu virðist þarna lokið hefst viss eftirmáli við hana í bænum Levanger árið 1899. Þá brann stór hluti bæjarins niður til grunna og á næstu árum þurfti að endurreisa hann. Sóknarnefndin tók þá ákvörðun að reisa nýja steinkirkju á sama grundvellinum og áður stóð fyrsta kirkjan á staðnum. Þegar grafið var þar í jörð kom upp hauskúpa og lærleggir af manni og voru þetta mjög forn bein. Um beinafundinn birtist lítil frétt í Nordre-Trondhjems Amtstidende þann 21. maí árið 1900. Beinum þessum var komið í vörslu Aagaards lyfsala í Levanger. Lyfsali þessi var vel að sér í mörgum efnum og kunni meðal annars Gunnlaugs sögu ormstungu nokkurn veginn utan að. Hann taldi sig þekkja beinin úr þeirri sögu. Nú vildi svo til að heiðurskonan Bríet Bjarnhéðinsdóttir átti leið um Levanger árið 1905. Þá vildi lyfsalinn endilega stytta henni stundir með því að sýna henni bein, sem hann sagði vera bein landa hennar Gunnlaugs ormstungu. Bríet lýsti síðar beinunum skilmerkilega:
Allar tannir höfðu verið í henni [hauskúpunni] og á vinstra gagnauganu var rifa auðsjáanlega gerð með vopni. Aftan á höfðinu var líka ör á höfuðskelinni, og annar lærleggurinn hafði einhvern tíma verið særður. Beinið var brisað saman.[3]
Lyfsalinn færði þau rök fyrir skoðun sinni að Gunnlaugur hefði verið jarðaður í kirkju eins og segir í sögu hans. Þá kæmi það fram í sögunni að Hrafn hefði höggvið með hægri hendi og það fannst honum koma vel heim og saman við sár vinstra megin á hausnum. Viðvíkjandi þykkildi á öðrum lærleggnum minnti þessi glöggi apótekari á að í sjötta kafla sögunnar er þess getið að Gunnlaugur gekk haltur út af ígerð í fæti er hann kom fyrst til Noregs. Það var við það tækifæri sem hann sagði: „Eigi skal haltur ganga, meðan báðir fætur eru jafnlangir.“[4]Þarna var komin haldbær skýring á ástandi lærleggjarins. Bríet hélt leiðar sinnar en nokkrum árum síðar voru beinin afhent forngripasafninu í Þrándheimi. Þar þóttist einhver beinafræðingur sjá að sprungan í kúpunni hefði líklega fengið að gróa í nokkur ár áður en eigandi hennar dó en ekki bara í þrjá daga. Þetta kann vel að vera rétt skoðun en maður þarf auðvitað ekki að taka mark á henni nema maður vilji það. Þegar Þorgrímur Gestsson var í förum um Noreg til að draga saman efnið í sína ágætu bók, Ferð um fornar sögur. Noregsferð í fótspor Snorra Sturlusonar, spurðist hann fyrir um kúpuna. Hún reyndist þá vera til húsa í Vísindasafninu í Þrándheimi. Annar lærleggurinn var þar hjá henni en hinn týndur.
Hvort sem þessi ólánlega ástarsaga er sannleikur eða uppspuni er það staðreynd að tvær götur í Levanger, og raunar aðrar tvær götur í Borgarnesi, eru kenndar við þetta seinheppna par, Gunnlaug ormstungu og Helgu Þorsteinsdóttur hina fögru.
[1] Gunnlaugs saga ormstungu. Íslendinga sögur II. Borgfirðingasögur. Guðni Jónsson bjó til prentunar. Íslendingasagnaútgáfan. Reykjavík 1946. Bls. 363.
[2] Gunnlaugs saga ormstungu. Íslendinga sögur II. Borgfirðingasögur. Guðni Jónsson bjó til prentunar. Íslendingasagnaútgáfan. Reykjavík 1946. Bls. 369.
[3] Bríet Bjarnhéðinsdóttir: Ferðamolar VIII. Kvennablaðið. 11. árg. 1905. Bls. 34.
[4] Gunnlaugs saga ormstungu. Íslendinga sögur II. Borgfirðingasögur. Guðni Jónsson bjó til prentunar. Íslendingasagnaútgáfan. Reykjavík 1946. Bls. 331.
