63. Yfir Kjöl

Leiðin sem við fórum yfir Kjöl hefur verið farin frá ómunatíð. Þar uppi getur verið veðrasamt og milli byggðra bóla er lengra en farið verður í einum áfanga svo þar þurfti afdrep fyrir ferðalanga. Framan af hafa það verið kofahróf með fleti og hlóðum og eitthvert aðhald fyrir hesta, burðar- og dráttardýr. Eftir kristnitökuna var það guðsþakkarverk að koma upp þannig skýlum og þau voru nefnd sæluhús. Seinna gengust yfirvöld fyrir því að þar væru staðarhaldarar, aðhlynning og veitingar. Á leiðinni sem við Gísli fórum er vitað til fjögurra sæluhúsa á síðustu öldum; þrjú voru Svíþjóðarmegin á Kilinum en eitt Noregsmegin. Stalltjärnsstugan varð fyrst á vegi okkar en síðan Medstugan, eða Miðhús. Þar hefur fundist axarhaus frá því um 700 e.Kr. Kringum 1750 var hægt að hýsa tvö hundruð hross samtímis við Medstugan. Næst landamærunum er Skalstugan. Þegar Jamtaland var endanlega orðið sænskt á sautjándu öldinni var þar tollheimtuhús. Jamtlenskir bændur sem versluðu á markaðnum í Levanger áttu að greiða ríkinu tolla. Noregsmegin landamæranna gátu svo ferðalangar gist á stórbýlinu Súlu (Sul) efst í Verdal.

Þegar skammt var til Medstugan hjóluðum við fram á fyrsta göngumanninn sem varð á vegi okkar. Hann var þannig búinn að hann hlaut að vera pílagrímur. Við tókum hann tali fullir af eftirvæntingu og bróðurþeli. Hann reyndist vera frá Hamborg og hafði beinlínis munnherkjur af ergelsi yfir leiðinni og öllu því mótlæti sem hann hafði orðið fyrir síðan hann sté fæti á þennan volaða Ólafsveg. Heima í Hamborg hafði hann séð þetta allt öðruvísi fyrir sér; friðsæla, mann- og bitmýslausa skógarstíga, stöku hreindýr á rjátli, sólskin og norrænan svala. Hér mátti hann aftur á móti stikla í vegköntum um heiðarrassgat „in the middle of nowhere“ og sæta því að bílarnir beinlínis strykjust utan í hann. Þennan sama morgun höfðu tveir bílstjórar farið langt með að drepa hann. Hann var ekki ánægður með veðrið, alls ekki verðlagið og eiginlega ekki neitt. Hann ætlaði heim. Það örlaði ekki á lítilþægninni og jafnaðargeðinu sem á að einkenna pílagríma. Við töfðum því ekki lengur hjá þessari væluskjóðu en nauðsynlegt var og renndum nokkru síðar í hlað á Medstugan. Þar er mikið af húsum og við hittum bóndann. Hann hét Bengt. Eftir skamma stund hafði Gísli veitt upp úr honum ævisöguna. Hann bjó einn með þrjú hundruð kindur og hafði um tíma til aðstoðar sér dóttur sína sem endranær var til heimilis hjá móður sinni í Þrándheimi. Sambúðin hafði alls ekki lukkast nógu vel. Hann bauð okkur inn í fyrrverandi mjólkurhús og gaf okkur kaffi en kúabúskapur var af lagður í Medstugan og fjósið stóð tómt. Við höfðum rétt lokið við kaffibollana og hlýtt á margháttaðar raunir bóndans sem loks höfðu neytt hann til að farga kúnum, þegar við sáum Þjóðverjann skrönglast í áttina heim að bænum. Síst af öllu nenntum við að hlusta aftur á sífrið í honum, kvöddum og fórum.

Það er raunar til nokkuð æsileg saga af sæluhúsinu Medstugan. Þannig var að Ólafur helgi og Svíakonungur bitust um skatt Jamtlendinga. Það var eitt frumkvæði Svía í þessari deilu að drepa tólf menn sem Ólafur hafði sent til að innheimta skattinn. Þetta dró mjög úr ferðalöngun annarra skattheimtumanna. Þá var Ólafur svo heppinn að Íslendingurinn Þóroddur, sonur Snorra goða, bauðst til þannig ferðar „því að hann hirti þá alllítt, hvað yfir hann gekk …“, segir um hann í Heimskringlu. [1] Hann fór til Jamtalands og hafði ellefu menn til fylgdar. Þessi sendisveit fékk að því leytinu blíðari móttökur í Jamtalandi en hin fyrri, að hún var ekki drepin strax heldur var því skotið á frest fram yfir miðsvetrarblótið. Tólfmenningarnir voru hafðir í haldi á meðan. Þóroddi tókst að flýja úr haldinu við annan mann út á hina víðfeðmu eyðiskóga. Það vildi þeim til láns að þeir rákust þar á Arnljót gellina sem fyrr hefur komið við þessa sögu. Hann vildi vísa þeim til vegar heim til Noregs og útvegaði þeim skíði. Sjálfur var hann á tiltakanlega löngum og breiðum skíðum. Arnljótur fór afskaplega hratt yfir en þeir tveir voru svo hægfara að hann lét þá stíga á skíðin aftan við sig. Ekki tafði þessi viðbót Arnljót svo eftir væri takandi. Seint um kvöldið komu þeir í sæluhús, hituðu þar mat sinn og átu. Skattheimtumennirnir átu báðir með lúkunum en Arnljótur borðaði af silfurdiski sem hann hafði meðferðis í farangri sínum. Síðan fóru þeir að sofa uppi á húsloftinu og Arnljótur bað þá hafa hægt um sig. Nú bar að sæluhúsinu tólf kaupmenn sem líklega komu frá jólamarkaðinum í Levanger með vörur sem þeir höfðu keypt. Einnig þeir mötuðust og lögðust síðan til svefns. Eftir það kom í húsið stórvaxin tröllkona. Hún át leifarnar eftir kaupmennina en þeir höfðu gengið illa frá eftir sig. Að svo búnu greip hún þá sjálfa hvern af öðrum, sleit þá í sundur um miðjuna, kastaði helmingunum á eldinn og át þá síðan jafnskjótt og þeir voru fullsteiktir. Þetta líkaði Arnljóti illa og hann skaut spjóti sínu í bak skessunni svo oddurinn kom út um bringuna. Tröllkonur eru lífseigar svo hún fórst ekki við þetta heldur hljóp út særð og er úr sögunni. Þeir þremenningar voru óvílnir menn og þurftu enga áfallahjálp, svo þeir náðu að sofna aftur og borðuðu síðan morgunverð um það bil þegar ratljóst var orðið. Þá kvaddi Arnljótur Þórodd og félagann og sagði að nú mundu þeir rata niður í Þrændalög. Hann tók silfurdiskinn sem hann hafði matast af, strauk af honum og bað þá færa Ólafi konungi diskinn með kveðju frá sér. Af hógværð sinni bætti hann við: „En kveðja mín mun honum þykja einskis verð.“[2] Nú er algengt að skattheimta gangi treglega og saga þessi er ekki rakin til að fjölyrða um það heldur út af hinu, að margir halda því fram að sæluhúsið þar sem þessi kynstur áttu sér stað hafi einmitt verið Medstugan.

Eftir því sem ofar dró fór skógurinn að strjálast. Það var léttir því þessi stöðuga nánd – að ég segi ekki frekja – trjánna var dálítið yfirþyrmandi. Stundum var eins og skógurinn væri við það að gleypa mann og þá væri alls óvíst hvort, hvernig og hvar hann skilaði manni aftur. Áður fyrr voru skógarbýlin á þessum slóðum eins og strjálar eyjar í risastóru grænu hafi. Bændurnir voru eins og einangraðir eyjarskeggar, sjálfum sér nógir um flest nema saltið, hugmyndir og nýjungar, einrænir og tortryggnir út í allt aðkomið. Þegar svartidauði gekk yfir Svíþjóð féll þriðjungur landsmanna að talið er. Á mörgum bæjum veiktust allir á sama tíma og dóu innan skamms. Löngu síðar, jafnvel nokkrum öldum eftir að plágan hafði gengið um garða, fundust ævaforn bændabýli úti í afskekktum skógum þar sem pestin hafði á sínum tíma fellt heimilisfólkið en bæirnir síðan horfið í skógarþykkninu og gleymst öllum.

Svo héldum við eftir heiðinni. Það hvíldu enn ský á hæðarkollum. Allar ár og lækir voru biklituð og tóku litinn af barrinu. Þar sem efst bar voru lág tré á stangli en milli þeirra mýrarflesjur, tjarnir og vötn. Hér voru bithagar hreindýra. Smágerð spörð þeirra voru í litlum hrúgum úti um allt. Lengst í suðurátt sást stirna á jökul. Við vorum komnir upp á Kjölinn og framundan var Noregur.

[1] Heimskringla. Ólafs saga helga. 141. kafli.

[2] Heimskringla. Ólafs saga helga. 141. kafli.