61. Herferð Armfeldts

Skammt frá þorpinu Duved er grátt og gamaldags minnismerki um hörmulegustu herferðina í sögu Svíþjóðar. Armfeldt hét herforinginn og ætlunin var að hernema Þrándheim. Hún hófst hér í Duved árið 1718 og lauk árið eftir. Þangað til var Svíþjóð í hópi stórveldanna í Evrópu en ekki síðan.

Á stórveldisöld sinni (1611-1718) vann Svíþjóð fræga hernaðarsigra langt suður eftir Mið-Evrópu. Samtímis urðu heima fyrir miklar umbætur í stjórnkerfinu og uppgangur í efnahagslífinu. Þá bættust við lönd Svía svæði sem þeir höfðu lengi þrætt um við Dani; þar á meðal Skánn, Gotland og Jamtaland. Og Svíar unnu lönd og ítök sunnan og austan við Eystrasaltið um lengri eða skemmri tíma svo um hríð mátti kalla Eystrasaltið sænskt innhaf. Í Stokkhólmi var smíðað hið engu líka herskip Wasa með 1150 fermetra stór segl og stórkostleiki þess var engu minni þó að það sykki eftir þrettán hundruð metra í jómfrúrsiglingunni. Svíar komu sér meira að segja upp skammlífri nýlendu í Ameríku: Nýju Svíþjóð, þar sem nú er borgin Fíladelfía.

Árið 1697 tók fimmtán ára strákur við völdum í Svíþjóð og raunar öllum völdum því þetta var á einveldistímunum. Þetta var fjörmikill drengur sem hafði æft sig í stríðslist með því að hálshöggva kálfa með sverði. Karl hét hann; goðsögnin Karl tólfti. Jafnskjótt og völdin voru komin í hendur þessa nýliða urðu nokkur forn fjandríki samtaka um að lýsa stríði á hendur Svíum. Þau vonuðust til að varnir yrðu fálmkenndar og veikar út af æsku konungsins og reynsluleysi. Þetta voru Pólland, Danmörk, sem jafnframt réð Noregi, og síðast en ekki síst Rússland. Þar var Pétur mikli orðinn keisari. Öllum gekk þessum ríkjum það til að rétta hlut sinn og refsa Svíum fyrir frekju þeirra og grimmd á umliðnum árum. Til viðbótar hafði það runnið upp fyrir Pétri mikla að lítil framtíð væri fyrir Rússa að eiga enga höfn við Eystrasalt. Hann vildi byggja nýja höfuðborg á ströndinni við ósa stórfljótsins Nevu, þar sem nú er Pétursborg, en það land var þá hersetið af Svíum. Stríðsátökin sem þarna hófust og stóðu með hléum frá árinu 1700 til 1721 eru kölluð „Norðurlandaófriðurinn mikli“.

Strax aldamótahaustið lögðu Rússar undir sig svæði sem Svíar réðu austan Eystrasalts. Sænski herinn lét óðara úr höfn undir stjórn Karls XII. Svo var hann sjóveikur í haustveðrunum á Eystrasalti að hann ældi lifur og lungum á leiðinni. Engu að síður gjörsigraði hann miklu fjölmennari Rússaher við ána Narva en hélt svo viðstöðulaust áfram stríðsrekstri og hafði hvarvetna sigra. Hann þótti ekki aðeins snjall og áræðinn herforingi heldur líka ósæranlegur, því margsinnis tóku kúlur óvinanna sannanlega á sig krók frekar en að hitta hann.

Þessi sigurganga hélst óslitið til ársins 1709, þegar Rússar gjörsigruðu sænska herinn við Poltawa í Úkraínu. Karl XII. hafði þá í hyggju að hertaka Moskvu, en síðar hefur komið í ljós að það skyldi enginn reyna. Honum tókst að bjarga sér á flótta suður til ríkja Tyrkjasoldáns og tók óðara að reyna að fá hann til liðs við sig gegn Rússum. Tyrkjasoldán var tregur til en Karl lét ekki laust. Þarna sat hann sem fastast í fimm ár og Tyrkir voru orðnir meira en þreyttir á þessum gesti, sem var sísífrandi um það sem þegar var búið að neita honum um. Það var ákaflega önugt og umhendis að stjórna Svíþjóð austan úr Tyrkjaveldi meðan enginn var sími og ekkert netsamband. Það gekk líka á ýmsu heima fyrir: farsótt herjaði, ríkiskassinn tæmdist og svo tóku Rússar á ný öll lönd Svía austan Eystrasaltsins. Það sem hreyfði loks við Karli XII. var ávæningur sem honum barst að heiman um að þar væri farið að leggja drög að nýjum kóngi í hans stað, og jafnvel væri í ráði að leggja einveldisfyrirkomulagið niður. Hann bjóst þá til heimferðar. Tyrkir voru meira en tilbúnir að setja undir hann hest og haustið 1714 reið hann úr hlaði og lá nú furðu mikið á eftir fimm ára stans í Tyrkjaveldi. Hann reið á fimmtán dögum sunnan úr Rúmeníu norður til Stralsund á suðurströnd Eystrasaltsins, sem Svíar réðu þá. Það eru að meðaltali tvö hundruð kílómetra dagleiðir. Það vildi til að Karl XII. var harður af sér, en sárar harðsperrur hlýtur sá maður að fá sem ríður svo mikinn eftir jafnlangar hvíldir.

Karl konungur tók sér drjúgan tíma í Stralsund en þegar hann fór loks norður yfir Eystrasaltið í árslok 1715 var hann orðinn ákaflega stríðsþyrstur. Hann gaf sér þá engan tíma til að skjótast til Stokkhólms – þangað hafði hann ekki komið í sextán ár – en tók viðstöðulaust að setja saman her til að ráðast á Dani. Haustið 1718 gerði Karl XII. svo innrás í Noreg sem vitaskuld var þá hluti danska ríkisins. Kannski vildi hann ná yfirráðum yfir þessu aflanga landi, kannski vildi hann bara styrkja samningsstöðu sína. Hann settist um virkið Fredrikshald við Skagerakströnd og stefndi að því að sigra Ósló, sem á þessum árum hét raunar Kristjanía.

Annan og minni her sendi hann úr Jamtalandi yfir fjöllin ofan í Þrændalög í því skyni að hertaka Þrándheim og slíta Noreg þannig í tvennt. Sá her var undir stjórn Carls Gustafs Armfeldt hershöfðingja og það var hann sem fylkti liðinu sínu við Duved síðsumars árið 1718. Þar voru saman komnir um 10.000 hermenn en þeir voru mjög misvanir hernaði. Þeir höfðu 6720 hross til dráttar og reiðar og 2500 nautgripi sem áttu að vera nesti framan af herförinni. Frá upphafi var þetta hálfgert feigðarflan. Undangengin ár höfðu verið harðindi og uppskerubrestir á þessum slóðum, bæði í Jamtalandi og í Þrændalögum. Heimafólk átti engar vistir aflögu að selja hernum og varla í sig sjálft. Það hafði verið snjóþungt veturinn áður og sumarið kalt svo vegslóðar voru blautir og bágbornir og urðu fljótlega ófærir með öllu. Herinn fór seint af stað; haustið var í nánd og herinn búinn eins og í sumartíð. Hermenn báru bláan stakk, enda oft nefndir blástakkar, þrístrendan hatt af því tagi sem við höfðum séð í Åre-kirkju, skinnbrækur, gula sokka. Hver hermaður hafði eina leðurskó, tvær skyrtur og hanska; engar skinnúlpur, engin stígvél, enga sleða. Herförinni átti nefnilega að vera lokið áður en vetur legðist að. Herinn komst yfir heiðarnar og til efstu byggða í Þrændalögum í ágústlok. Þaðan voru á annað hundrað kílómetrar til Þrándheims en ferðin þangað gekk hægt. Það þurfti að afla vista og hermennirnir voru ekki beinlínis viljugir. Karl konungur frétti af þessum seinagangi og mislíkaði. Hann skipaði Armfeldt að gera árásina á Þrándheim ekki seinna en rétt bráðum.

Til varnar í Þrándheimi var herforinginn Vincentz Budde. Hann hafði nokkru minna lið en Svíarnir og ekki var það heldur stríðsvant. Í Þrándheimi var nýlegt virki og rammbyggt sem hét Kristjánssteinn (Kristiansten) og þar voru 76 fallbyssur. Budde lét brenna og eyða byggðinni næst bænum svo Svíar hefðu ekki not af húsum þar í umsátrinu. Sveitafólkið flutti inn í bæinn og þar gerðist þröngt, matarlítið og farsóttir gusu upp. Komið var fram í nóvember þegar sænski herinn loks birtist. Hann var ekki í góðu ástandi; það vantaði vistir, hermennirnir voru illa búnir, þeir þurftu að sofa undir berum himni og svo voru fallbyssurnar sem þurfti til að vinna virkið enn ókomnar. Skæðar farsóttir herjuðu á liðið og liðhlaup fór ört vaxandi. Í orði kveðnu sat sænski herinn um Þrándheim en það kom varla til nokkurra vopnaviðskipta og hvorugur stríðsaðilinn gerði alvöruárás á hinn. Báðir voru krokulegir, hikuðu og biðu.

Víkur nú sögunni þangað sem Karl XII. sat um Frederikshald-virkið syðst í Noregi. Þar urðu þau tíðindi að konungurinn varð loks fyrir kúlu og hún fór inn um gagnaugað öðrum megin og út hinum megin. Það var meira en jafnvel Karl XII. þoldi og hann hneig niður steindauður.

Þó það komi hernaði Armfeldts ekki beinlínis við má geta þess að deilt var um hvort það hefðu verið óvinirnir sem skutu Karl konung eða hans eigin menn. Einnig er sögu að segja af kúlunni. Lengi hafði verið talið að Karl XII. væri ódauðlegur og ekkert gæti fellt hann nema helst byssukúla sem gerð væri úr messinghnappi úr hans eigin frakka. Þetta atriði þótti styðja kenninguna um launmorð úr eigin röðum. Maður að nafni Nordstierna frá Uxavöllum var hermaður í liði Karls og nærstaddur er hann féll. Hann kvaðst hafa séð að kúlan fór gegnum höfuðið og hvar hún lenti. Hann hirti kúluna og stakk henni í buxnavasann. Kúlan gerði honum órótt og hann ráðfærði sig við sóknarprestinn sinn í næsta leyfi. Prestur réð honum eindregið til þess að losa sig við kúluna og það gerði hann strax á heimleiðinni úr kirkjunni. Hann fleygði henni einmitt þar sem bóndi frá Dera löngu seinna hóf malarnám. Það var svo ekki fyrr en árið 1924 sem Karl Hjalmar nokkur Andersson, smiður í Horred, rakst á svo einkennilegan grip úr messing í malarhlassi sem hann fékk frá Dera, að honum þótti réttast að afhenda hann byggðasafninu. Starfsmennirnir þar lögðu saman tvo og tvo og síðan hefur verið hægt að skoða í byggðasafninu í Varberg kúlulaga hlut sem með svo sem hæfilegri vissu er hægt að halda fram að gæti verið kúlan sem batt enda á líf og stríð hins ódauðlega kóngs Karls XII. árið 1718.

Jafnskjótt og Karl konungur féll var hernaðinum í Þrándheimi sjálfhætt. Armfeldt sneri með herinn heim á leið og valdi nú stystu leiðina yfir Kjöl; upp Gauldal og Tydal. Hann hraðaði sér því hann óttaðist að norskur her kynni að koma að sunnan en svo var líka veturinn skollinn á fyrir alvöru. Á jóladag var liðið komið í Haltdal, samtals 5800 manns. Sumir liðsmannanna höfðu þá strokið, aðrir fallið, margir voru veikir. Allir voru aumir, svangir og kaldir, en samt reyndu þeir að syngja saman sálminn „Vor guð er borg á bjargi traust“ eftir Martein Lúther. Ferðin sóttist seint. Svíar höfðu tekið bændur nauðuga til að vísa veginn en treystu þeim ekki til fulls. Norðmenn segja að þeir hafi haldið konum og dætrum þessara bænda í gíslingu og hótað að taka þær af lífi ef herinn yrði leiddur í villur. En þarna voru vandrataðir fjallvegir. Á nýársdag voru 55 kílómetrar ófarnir til smáþorpsins Handöl sem var Svíþjóðarmegin. Þá brast á þvílíkur foráttublindöskubylur með gaddi að liðið tvístraðist. Marga kól og margir urðu úti enda var liðið engan veginn búið til vetrarferða. Það skorti eldsmat og þó reynt væri að brenna hnakka og byssuskefti logaði illa í þeim og aðeins stutta stund. Menn reyndu að standa í hnapp til að hafa hita hver af öðrum, en stundum helfrusu þeir allir og féllu stífir eins og spýtur þegar komið var við einn þeirra. Í þessum manndrápsbyl týndust 2300 hermenn. Margir fundust aldrei og sagan segir að næstu þrjú árin hafi bændur ekki getað haft skepnur í seljum á þessum slóðum því selfólkið hafðist ekki við fyrir óþefnum af rotnandi líkum. Við þetta bættist að 1400 manns höfðu áður fallið úr kulda eða sóttum. Þá eru þeir ótaldir sem kól svo í bylnum að þeir urðu örkumlamenn æ síðan. Einn þeirra var sá sem tálgaði Karólínahattinn á Ólaf helga í Åre-kirkju. Þarna rann stórveldisöld Svíþjóðar út í sandinn í ársbyrjun 1719. Eftir voru aðeins auðmýkjandi friðarsamningar. Það var til að knýja þá fram sem Rússar kveiktu í bænum Sundsvall og gengu milli bols og höfuðs á riddaraliði Jamtalands við Selånger-kirkju. Þetta gamla og gráa minnismerki við Duved er til minningar um þessi raunalegu málalok og blástakkana hans Karls tólfta.