59. Göfug fórn pelíkanans

Það var hráslagalegt í kirkjunni og dálítið dimmt. Mann langaði ekki að tefja þar þegar hlýjan á farfuglaheimilinu var í boði; sæng og góð bók. En þarna var líka skírnarfontur, nokkuð klunnaleg smíði frá því um aldamótin 1700. Hann hefur líklega leyst annan stærri af hólmi því fram undir þetta þurfti að færa börn alveg á bólakaf við skírnina. Yfir fontinum var lok með háum bogum og efst tróndi allstór fugl, hálslangur og rauðleitur, með sperrt stél. Hann rak nefið í bringuna; var hann að plokka fjaðrirnar? var hann að elta fló? Hjá honum eru tveir litlir ungar og það rennur upp fyrir manni ljós. Þetta er pelíkani, fuglinn sem fyrir lítilsháttar dýrafræðilegan misskilning var gerður að tákni fyrir Jesú Krist.

Hún komst snemma á flug sagan af því að pelíkaninn fórnaði lífinu fyrir ungana sína. Hún er til í ýmsum útgáfum og ein þeirra er í Vísnabókinni sem Guðbrandur Hólabiskup gaf út árið 1612. Þar segir meðal margra annarra orða:

Pellikanus óvin á,

eiturdreki heitir sá,

með eitri drepur hans unga smá,

þá ekki er fuglinn hreiðri hjá;

…

Þegar svona illa fer fyrir varpinu syrgir fuglinn í þrjá daga en grípur svo til óvenjulegra ráða:

…

sig bítur síðan brjóstið á,

blóð af hjarta vill sér ná;

…

Með því að opna sér æð og láta eigið hjartablóð drjúpa á dauða ungana vakna þeir til lífsins á nýjan leik en pelíkaninn sjálfur lætur lífið.

Pellikanus fuglinn fann

fegursta ráð sem verða kann,

ungana dauða hittir hann,

af hjartablóðinu lífga vann;

…[1]

Það þurfti ekki mikið innsæi til að sjá hina guðfræðilegu hliðstæðu. Eiturdrekinn er djöfullinn sem hefði komið öllu mannkyni í eilífan dauða ef ekki hefði verið fyrir Jesú blessaða blóð. Pelíkani varð því að tákni fyrir þjáningu og fórnardauða frelsarans. Fuglafræðingar telja nú orðið að foreldraást pelíkana sé ekki meiri en gengur og gerist hjá fuglum. Þegar þeir nudda nefinu við bringuna eru þeir ekki að vekja sér hjartablóð heldur hossa smásílum, marflóm og sjávarpöddum upp úr pokanum sem lafir niður úr goggnum. Það eru víst engar skepnur sem meiða sig viljandi nema menn.

Ég lámaðist aftur heim á farfuglaheimilið að lesa í bók en Gísli fór um og tók heimamenn tali. Hann hafði haldið aftur af mannblendni sinni undanfarið til þess að tefja ekki ferðina. Þegar hann sneri til baka var hann fullur af fróðleik, staðarþekkingu og helsta slúðrinu í bænum. Það rigndi allan daginn og alla nóttina. Við létum okkur hafa það morguninn eftir að fara af stað í rigningu undir vatnsósa skýjum en senn var fullrignt. Við vorum ekki komnir alla leið til næsta þorps, sem hét Duved, áður en stytti upp.

[1] Vísnabók Guðbrands. Jón Torfason og Kristján Eiríksson sáu um útgáfuna. Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands. Reykjavík 2000. Bls. 352.