54. Ákvörðun og endurkoma

Ólafur var að hugsa málin þarna eystra. Hann munaði í fyrri mannvirðingar. Inni á milli sýslaði hann lítilsháttar við kraftaverk. Þegar sonur konu einnar fékk banvænan kverkasull var henni vísað á Ólaf af því að hann hefði góðar hendur. Það stóð heima. Hann þuklaði kverkasullinn lengi en að svo búnu fór drengurinn að sýna batamerki og varð loks alheill.

Oftsinnis um sína daga hafði Ólafur konungur lítið vílað fyrir sér að brjóta og beygja guðs lög ef hann taldi sína eigin nauðsyn krefja. Nú sýndi hann vaxandi guðhræðslu og vandaði hátterni sitt. Eitt sinn var hann í hugsunarleysi að tálga spýtu á sunnudegi, þegar menn strangt til tekið og samkvæmt þriðja boðorðinu eiga helst ekki að gera neitt. Skutilsveinn benti konungi á þetta og var svo hæverskur að segja ekki: „Það er sunnudagur,“ heldur sagði hann: „Mánadagur er á morgun, drottinn.“[1] Ólafi varð illt við, setti tálguspænina í lófa sér, kveikti í þeim og lét þá brenna þar til ösku. Hann kippti sér ekki upp við sársaukann og hvorki fékk hann blöðru né brunasár. Helgi Ólafs var greinilega í aðsigi.

En eitt og annað kom til álita á jarðneska sviðinu. Jarisleifur bauð honum að verða kóngur yfir Vúlgaríu, en það var svæði í Garðaríki þar sem hluti Búlgara hélt til. Þeir voru tyrknesk þjóð og heiðin, komin austan úr Asíu. Ólafur afþakkaði þetta boð kurteislega en óneitanlega hefði þetta orðið forvitnilegur hlykkur á ævisögu hans. Sjálfum datt honum í hug að fara í pílagrímsferð suður til Jórsala eða að ganga í klaustur; „ganga undir régúlu [=regluhald]“ eins og það er kallað í Heimskringlu.[2]

En svo fóru að seytla til Ólafs merkilegar fréttir vestan úr Noregi. Hákon frá Hlöðum, sem Knútur ríki hafði gert að landstjóra sínum í Noregi, týndist einhvern tíma um veturinn 1029 til 1930 á heimleið frá Englandi en þangað hafði hann farið að sækja kærustuna sína. Þá vantaði undirkóng í hans stað og Knútur valdi Svein son sinn og Alfífu en ekki heimamann. Þá urðu sumir vonsviknir sem Knútur hafði lofað metorðum. Þetta mæltist ekki vel fyrir í Noregi og ýmsir sem áður voru vinveittir Knúti sneru nú við honum baki. Ólafur skynjaði að valdatóm væri að myndast í Noregi og tækifærið sem í því fólst. Svo birtist Ólafur Tryggvason í draumi nafna síns í annað sinn og snupraði hann fyrir vingulshátt og hik. „Það er konungsframi að sigrast á óvinum sínum, en veglegur dauði að falla í orrustu með liði sínu,“[3] sagði hann.

Kringum áramótin 1029-1030 hafði Ólafur gert upp hug sinn. Hann túlkaði vísbendingar úr vöku og draumum þannig að nú væri lag að ná aftur völdum í Noregi og honum varð ekki þokað þó að stórfurstahjónin réðu honum frá þessu. Engu að síður bjuggu þau hann vel til heimferðarinnar og Jarisleifur fékk honum dálítið fylgdarlið. Ólafur skildi eftir hjá hjónunum Magnús son sinn sem hafði fylgt honum í austurveg.

Vafalaust hefur Jarisleifur verið á báðum áttum. Annars vegar var Knútur ríki að verða alltof voldugur í Norður-Evrópu og því gat verið tilvinnandi að efla óvini hans. En af sömu ástæðu gat verið óvarlegt að egna hann sjálfan til óvináttu. Jarisleifur sýndi Ólafi kurteisi en hafði tæpast mikla trú á að hann mundi knésetja Knút. Önundur Svíakonungur lenti litlu síðar í sams konar klemmu þegar Ólafur leitaði til hans um liðstyrk.

Í ársbyrjun 1030 yfirgaf Ólafur Garðaríki. Hann kom við á Gotlandi á leiðinni til Önundar mágs síns Svíakóngs í Uppsölum. Önundur hafði að vísu nýverið lofað Knúti ríka að vera aldrei framar með uppsteyt gegn honum en taldi samt óhætt að svíkja það loforð smávegis. Hann lét Ólaf fá um fimm hundruð hermenn. Það spurðist til Noregs að Ólafur væri farinn frá Garðaríki og stefndi heim. Enn átti hann vini í Noregi og fylgjendur sem söfnuðu liði og komu til móts við hann með liðlega 700 menn. Þar á meðal var Haraldur Sigurðsson, hálfbróðir hans, þá fimmtán ára gamall en vígreifur. Þeir voru samt miklu fleiri sem vildu safna liði til að verja landið fyrir Ólafi. Skylt er að nefna hér það álit lærðra manna að Snorri og aðrir heimildarmenn kunni að ýkja tölur um liðsafnað Ólafs stórlega.

Það mun upphaflega hafa verið ætlun Ólafs að koma miklu sunnar inn í Noreg en frá því hvarf hann vegna herliðs á vegum Knúts konungs í Víkinni. Snorri segir að Ólafur hafi farið um Járnberaland (þ.e. Dalina í Svíþjóð), og á leiðinni slóst í för með honum nokkurt lið. Dagur Hringsson lagði til margt manna en faðir hans hafði á sínum tíma hrakist undan Ólafi konungi yfir til Svíþjóðar. Sonurinn fékk nú loforð hans fyrir ættaróðalinu á nýjan leik gegn liðveislu. Aðrir voru flækingar og útilegumenn, sumir með nokkuð slæma sakaskrá. Ólafur tók við þeim í lið sitt svo fremi þeir væru kristnir eða létu skírast. Nú segir Snorri:

Ólafur konungur flutti þá her sinn og fór um markbyggðir [=byggðir í skógum], en sumt um eyðimerkur og oftlega um vötn stór. Þeir drógu eða báru skipin eftir sér milli vatnanna. Fjöldi dreif liðs til konungs, markamenn og sumt stigamenn. Er þar víða síðan kallað Ólafsbúðir, sem hann hafði náttstaði. Hann létti eigi ferðinni, fyrr en hann kom fram á Jamtalandi, fór þá síðan norður til Kjalar.[4]

Samkvæmt Snorra var liðsafnaður Ólafs varla undir þrjú þúsund manns þegar hér var komið. Þó gert sé ráð fyrir að hann ýki þar stórlega hefur verið önugt að ferðast með her um eyðislóðir til norðurs frá Dölunum. Og það er ólíklegt að liðið hafi valið leið þar sem drösla þurfti skipum gegnum þétta barrskóga og ógreiðfæra til þess að geta fleytt sér á fáeinum stöðum milli bakka. Snorri var staðháttum þarna ókunnugur. Ólafur hefur líklega ekki leitt lið sitt beint í norður úr Dölum; hann hefur tæpast farið þvert á árdali heldur eftir þeim. Miklu líklegra er að hann hafi sveigt í átt til strandar og síðan farið Miðleiðina til Noregs.

Svo rann upp sá dagur upp úr miðjum júlí árið 1030, að Ólafur – útlægur konungur Noregs og ört vaxandi kraftaverkamaður – stóð á Kili. Þá varð undarlegur atburður. Hann sá ekki bara vestur yfir Kjöl heldur í yfirnáttúrulegri hugsýn yfir allan Noreg og síðan heiminn allan og hann þekkti þar ýmsa staði sem hann hafði þó aldrei séð né heimsótt. Varla gat það verið annað en teikn um velþóknun almættisins á þessu ferðalagi. Hann stefndi þá liðinu ótrauður ofan í Veradal í Þrændalögum.

[1] Heimskringla. Ólafs saga helga. 190. kafli.

[2] Heimskringla. Ólafs saga helga. 187. kafli.

[3] Heimskringla. Ólafs saga helga. 188. kafli.

[4] Heimskringla. Ólafs saga helga. 200. kafli.