50. Eldgömlu reflarnir frá Överhogdal

Svo lengi höfðum við hvílt á vængjum söngsins að við rétt náðum í víðfrægt héraðsbyggðasafnið Jämtli niðri í Östersund fyrir lokun. Þar var vissulega margt að sjá en varla þó neitt frægara en dúkana frá Överhogdal. Ekki er mikið til af eldri myndvefnaði en þeir í allri Evrópu.

Överhogdal er eitthvert örreytispláss um 130 kílómetra í landsuður frá Östersund. Það er frægast fyrir það að árið 1910 rakst þangað maður í leit að gripum handa nýstofnuðu héraðsbyggðasafni. Þá var einmitt að ljúka meiri háttar yfirhalningu á kirkjunni og hann fann þar á gólfi upprúllaðan vaðmálsstranga með fornfálegu handbragði og einkennilegum myndum. Maðurinn fékk að hirða strangann og gaf hann landshöfðingjafrúnni en ekki byggðasafninu. Það vildi til að frú þessi var aðsópsmikil menningarkona sem lagði vaðmálið strax í afar aðkallandi þrifabað. Í ljós kom að þetta voru nokkrir aflangir dúkar, sem höfðu verið rimpaðir saman í einn refil. Þrír voru ofnir með eldfornu lagi, tæpir tveir metrar á lengd, 35 cm á breidd, einn var sams konar en styttri. Sá fimmti var ofinn á allt annan hátt og yngri. Það er minnst á svona refla í fornum sögum en þeir voru hengdir á veggi í kirkjum eða skálum ríkra manna til skrauts.

Kunnáttumenn sáu óðara að þetta klæði var algjörlega einstakt og þegar farið var að leita fundust þrjár pjötlur til viðbótar sem nýlega höfðu verið skornar af dúkunum. Eina þeirra höfðu kirkjusmiðirnir reynt að nota sem afþurrkunarklút en hún dugði illa og var of stíf; hver kannast ekki við gagnslausar borðtuskur? Í fyrstu var haldið að dúkarnir væru frá síðari hluta miðalda en svo gamall vefnaður er fátíður. Síðar kom á daginn að þeir eru miklu eldri og hafa sennilega verið ofnir litlu eftir Stiklastaðabardaga og líklega á bilinu 1040 til 1170. Um þær mundir áttu bæði kristni og heiðni mikið rúm í hugum manna; önnur var í aðsigi, hin á förum. Grunnur dúkanna er gerður úr fínum línþræði, ofinn með aðferð sem líklega var notuð frá upphafi vega en var orðin gamaldags á miðöldum. Myndir eru mótaðar á þennan grunn með lituðu ullarbandi sem ekki er ísaumað heldur þrætt í vefinn. Svona aðferð er kölluð soumak og er enn notuð á hefðaföstum svæðum suður í Kákasus, Persíu og Anatólíu.

En það eru myndirnar sem eru mesta ráðgátan; samtímis innihaldsríkar og torræðar. Á dúkunum má sjá fjöldann allan af ferfættum skepnum, hyrndum eða kollóttum, sumum rauðum, öðrum blásvörtum og horfa allar til vinstri. Eiga þær kannski ills von? Má ég minna á að sums staðar hafa menn þá trú að ógæfan nálgist mann frekar frá vinstri en hægri. Margar hafa þessar skepnur mikil horn. Þá má sjá stílfærð tré, fugla, skip, hús og sæg af litlu fólki í ýmsum stellingum, sumt vopnað.

Margt fólk, bæði langlært og hugmyndaríkt, hefur viðrað skoðanir á því hvað sé um að vera í þessum heimi sem þarna er sýndur með ullarþráðunum. Einn lagði til að þetta gæti verið mynd af áðurnefndum heilögum Steinfinni að kristna. Það sé hann sem ríður upp á hól með öxi í hendi rétt í þann veginn að keyra hana í hin heiðnu goð. Öðrum fræðimanni blöskraði þessi vitleysa og sagði að þetta væri alls ekki Steinfinnur heldur Sigurður Fáfnisbani að fara upp á Hindarfjall, þar sem hann kom að Brynhildi Buðladóttur sofandi. Sá benti á að þarna væri líka mynd af Gunnari Gjúkasyni bundnum í ormagryfjunni. Það var ekki óalgengt á þessum tímum að myndir úr Völsungasögu væru ristar á rúnasteina, svo því gætu þær ekki eins hafa verið ofnar í vaðmál?

Þrjú tré er að finna á dúkunum. Þau hafa valdið sérstökum heilabrotum en tvö þeirra standa rétt en eitt á haus. Sumir sjá þarna Ask Yggdrasils, aðrir skilningstré góðs og ills. Enginn er svo andlaus að halda að þetta séu sams konar barrtré sem ævinlega eru fyrir augum manns á þessum slóðum. Sé snjór að sliga greinarnar er stundum engu líkara en þau séu á hvolfi.

Líklega er efst á baugi um þessar mundir sú túlkun, að hér blandist saman heiðin minni og kristin í lýsingu á ragnarökum eða dómsdegi og þau tímamót séu á dúkunum orðin að einum og sama heimsendanum. Þeir sem þessu trúa sjá Óðin berjast við Fenrisúlf, Þór fást við Miðgarðsorm og Frey við Surt. Það fer alls engum sögum af áttfættum dýrum nema hestinum Sleipni, svo það hlýtur að vera hann sem stendur vinstra megin við skilningstréð. Rauður fugl situr í toppi þess, annar á jörðu niðri. Gunnar í ormagryfjunni er í þessu tilfelli orðinn að djöflinum sem liggur bundinn eins og frá segir í Opinberunarbók Jóhannesar. Þarna er fólk á ferð sem gæti ekkert síður verið Jósep og María að flýja til Egyptalands heldur en hver annar.