48. Freysey

Östersund stendur á bökkum Storsjö sem er fimmta stærsta vatn Svíþjóðar. Bærinn heitir svo af því að austur frá honum er 150 metra breitt sund yfir til Freyseyjar og yfir sundið liggur brú. Nafn eyjarinnar ber með sér að hún sé land Freys vanaguðs en á henni hafði verið þingstaður, miðpunktur og nafli Jamtalands í þúsund ár að minnsta kosti. Okkur sýndist að komið væri veður til að skjótast yfir brúna og heimsækja helstu merkisstaði á eynni.

Freyseyjarsteinninn er frægasta fyrirbærið á eynni og við rötuðum á hann skammt frá brúarsporðinum. Steinninn er skreyttur rúnum og þeim mun merkilegri fyrir þá sök að hann er nyrsti rúnasteinn í Svíþjóð. Í rúnatextanum er Jamtaland nefnt á nafn í fyrsta sinn, að vísu skrifað „eatalant“ því þá var fullt frjálsræði varðandi stafsetningu. Þar segir að steinninn sé reistur í tilefni af því að Jamtaland sé nú orðið kristið. Rúnaristirinn skildi ekki eftir ártal en fróðir menn halda að hann hafi verið að verki um miðja elleftu öldina: nokkrum árum eftir að Ólafur konungur fór hér um til móts við dauða sinn.

Á steininum er dálítill texti ritaður með 16-rúna-kerfinu. Yfirleitt eru rúnasteinar bautasteinar og á þeim standa oftast minningarorð líkt og eftir uppskrift eða formúlu: „NN lét reisa þennan stein til minningar um XX sem …“, og síðan eru talin upp helstu afrek hins látna, frægðarfarir eða hernaður sem hann átti aðild að. Freyseyjarsteinninn er undantekning. Þar stendur um það bil þetta:

AUSTMANN GUÐFASTSSON LÉT REISA STEIN ÞENNAN OG GERA BRÚ ÞESSA OG HANN LÉT KRISTNA JAMTALAND. ÁSBJÖRN GERÐI BRÚ. TRÝN RISTI, OG STEIN, ÞESSAR RÚNIR. [1]

Sennilega átti ristirinn við að tveir menn hefðu rist rúnirnar, þeir Trýn og Steinn, og hefði þá átt að hafa sögnina í fleirtölu. Tölvuskrifandi fólk gerir sér enga grein fyrir hve hrapalleg og vandlöguð sú ritvilla er sem klöppuð er í stein. Þó Íslendingar þykist geta stautað sig gegnum gömul handrit á það engan veginn við um rúnasteina. Bókstaflegt en þó einfaldað sýnishorn af síðari hluta textans sýnir að meira þarf en lestrarkunnáttu eina til að ráða fram úr áletruninni:

… KRISTNA EATALANT ASBIURN KIRÞI BRU TRIUN RAIST AUK TSAIN RUNAR ÞISAR. [2]

Nú er Austmann þessi Guðfastsson hvergi nefndur nema á þessum eina steini. Hann hafði verið framtakssamur og vildi skiljanlega halda afrekum sínum á lofti. Það var tæpast létt verk að koma heiðingjunum á Jamtalandi til kristinnar trúar. Þeir voru dreifðir um stórt svæði en það er einmitt önnur merking orðsins heiðingi: „sá sem býr fram til heiða“. Það gat heldur ekki hafa verið neinn barnaleikur að byggja brú milli eyjarinnar og lands yfir 150 metra breitt sundið. Það var vissulega guðsþakkarverk sem Drottinn mundi endurgjalda Austmanni á efsta degi.

Germanskar þjóðir áttu ekkert ritmál fyrr en þær þróuðu rúnaletrið upp úr stafagerð menntaþjóðanna suður við Miðjarðarhaf; Rómverja og Grikkja. Þetta fyrsta stafróf var kallað fúþark eftir fyrstu rúnunum. Germanir einfölduðu og löguðu stafagerðina svo auðveldara væri að skera letrið í tré og stein – þá vanhagaði um pappír – og þeir notuðu færri rúnir en stafirnir eru í latneska stafrófinu. Yngra rúnaletrið sem víkingar notuðu telur aðeins sextán tákn. Táknin eru miklu færri en hljóðin sem gerir erfitt um vik fyrir nútímamenn að skilja áletranir. Suður á Balkanskaga hefur fundist hjálmur frá fyrstu öld eftir Krist með nokkrum rispum sem sumir telja rúnir og þá þær elstu sem fundist hafa. Sumir fræðimenn álíta aftur á móti að hið raunverulega rúnaletur hafi orðið til norður í Danmörku miklu seinna. Tré er forgengilegt og rúnir sem því var trúað fyrir eru horfnar, aftur á móti standast granítsteinar lengi tennur tímans. Rúnir frá því fyrir og eftir árið eitt þúsund hafa varðveist á fjölmörgum rúnasteinum sem ristir voru um alla Skandinavíu, þar af eru flestir eða um 2.500 í Svíþjóð, um 200 í Danmörku og 50 í Noregi. Víkingar skildu eftir sig rúnasteina víða þar sem þeir fóru; á Bretlandi, á Grænlandi, á eynni Mön, í hólmum austur í Dnjepr. Það má jafnvel enn sjá rúnaristur á handriði í kirkjunni miklu sem heitir Ægisif í Miklagarði, en þar skildi væringinn Hálfdan eftir nafnið sitt. Flestir steinanna eru bautasteinar eftir höfðingja þeirra tíma, sumir skreyttir myndum úr goðafræðum. Til minningar um Yngvar víðförla var rist á svokallaðan Gripshólmastein:

Þeir fóru drengila [=drengilega] fjarri að gulli og austarla [=austarlega] erni gáfu [gáfu erni [bráð] =vógu menn]. Dóu sunnarla [=sunnarlega] á Serklandi.[3]

Á steini sem varðveittur er í Visby á Gotlandi stendur nokkurn veginn þetta:

Rodvísl, Rodálv létu reisa steinana eftir þrjá syni sína. Þennan stein eftir Rodfos. Hann sviku vallakkar [=líklega er átt við menn frá Vallakíu sem var í Rúmeníu] á útleið. Guð hjálpi sál Rodfos. Guð svíki þá sem sviku hann.[4]

Flestir eru steinarnir samt til minningar um rólynda bændur og halda á lofti dugnaði þeirra við bústörf og brúarsmíði: „Hann var bóndinn besti í Kili.“[5]

Textinn á Freyseyjarsteininum er ritaður innan í bandi eða borða sem hlykkjast um framhlið steinsins. Þegar að er gáð er annar endi borðans haus á ormi sem bítur í halann á sjálfum sér. Það hafa menn lengi þóst vita að þetta sé ekki hvaða ormur sem er heldur Stjórasjávarskepnan. Hún býr í djúpum Stórasjávar og hringar sig utan um Freyseyju. Skepna þessi er þannig tilkomin að tvær skessur, sem nefndust Jata og Kata, voru að sýsla við matargerð á bakka vatnsins og suðu hvor í sínum katlinum. Engar heimildir hafa varðveist um það hvað í þeim var, nema suðan stóð yfir vikum saman, mánuðum og jafnvel árum. Svo var það eitt kvöld að hvellur heyrðist og ófreskja valt upp úr öðrum katlinum og út í vatnið. Hún var þannig í hátt að búkurinn var svartur ormsbúkur en risastórt kattarhöfuð sat fremst. Þetta dýr varð fljótlega til vandræða í vatninu og því var ráðinn til þess maður að losna við það. Hann hét Ketill rúnski og var nokkuð slyngur maður því hann hafði í eigin persónu stolið þremur rúnakeflum frá sjálfum Óðni. Á þeim voru líklega einhvers konar ritgerðir sem ásinn hafði samið um galdur rúnanna. Til þessa þjófnaðar vísar viðurnefni Ketils. Hann batt nú skepnuna með þessum rúnum þannig að hausinn á henni festist undir Freyseyjarsteininum og úr þeirri klemmu átti ófétið ekki að losna meðan steinninn stæði uppi. En tíminn leið og eins og allir vita fer aðgát fólks og reglusemi stöðugt aftur. Eyjarskeggjar gættu þess ekki sem skyldi að steinninn stæði uppréttur, svo Stórasjávarskepnan lék æ oftar lausum hala, ýfði upp öldur á vatninu og drekkti vegfarendum. Það er vitað um einar 260 skráveifur sem dýrið gerði vegfarendum á nítjándu öldinni einni. Það lét verst á sumrin, seint í júlí og fram í ágúst, á þeim tíma sem áhugamenn um fréttir kalla „silly season“ eða „agúrkutíð“. En íbúum við Stórasjó var ekki rótt og þar kom að árið 1894 var stofnað félag í því skyni að fanga skepnuna. Sjálfur Óskar konungur II. lét töluvert fé af hendi rakna til félagsins. Félagið lét smíða mikla gildru sem enn er varðveitt á byggðasafni í Östersund. Í gildrunni var agn og stórir, tenntir bogar lukust um höfuð þeirrar skepnu sem reyndi að fjarlægja agnið. Veiðifélagið setti gildru þessa ofan í Stórasjó þar sem dýrsins hafði oftast orðið vart og hafði skrokkinn af ungum grís fyrir agn. En Stórasjávarskepnan reyndist aldrei sitja í gildrunni þegar vitjað var um hana og stjórn veiðifélagsins dró af því þá ályktun að hún æti alls ekki kjöt eða í það minnsta ekki svínakjöt.

Nú urðu viðhorf Svía til allra náttúrufyrirbæra mildari og hlýlegri er fram liðu stundir. Þeir urðu framúrskarandi í náttúruvernd og á undan mörgum öðrum þjóðum með tilskipanir af ýmsu tagi náttúrunni til heilla. Það átti ekki lengur að ráðast gegn einkennilegum skepnum og mannýgum með það í huga að útrýma þeim. Til þess að vera heil og samkvæm sjálfri sér í náttúruvernd lagði lénsstjórnin í Jamtalandi bann við því árið 1986 að drepa, særa, meiða eða veiða lifandi dýr tilheyrandi Stórasjávardýrategundinni. Það mátti heldur ekki taka egg nefndrar tegundar – ef þetta voru varpdýr – eða brjóta þau, ekki spilla varpstöðum eða steypa úr hreiðrum. Sextán árum síðar sótti maður nokkur um undanþágu til þess að fá að leita að og slá eign sinni á þau Stórasjávardýrsegg sem hann fyndi. Umsóknin kom fyrir sérstaka úrskurðarnefnd í umhverfismálum, sem kvað upp úr um það að friðlýsing skepnunnar á sínum tíma hefði engan veginn uppfyllt kröfur sænska stjórnsýsluréttarins, með því að tilvera þessa dýrs hefði alls ekki verið sönnuð vísindalega. Nefndin taldi að ekki væri hægt að friðlýsa dýr nema hlutaðeigandi dýr væru til; dýr sem ekki eru til er ekki hægt að friðlýsa og tæpast heldur þau dýr sem aðeins eru til í einu eintaki og enginn hefur séð. Friðun Stórasjávardýrsins frá 1986 var því felld úr gildi. Meðan dýrið sannar ekki tilveru sína með því til dæmis að birtast svo óyggjandi sé í vefmyndavélum, sem settar hafa verið upp í einmitt þeim tilgangi, þá á það á hættu að vera drepið átölulaust af hálfu sænskra yfirvalda.

Það bætti í rigninguna meðan við Gísli gaumgæfðum Freyseyjarsteininn og þó svo við værum vel vatnsvarðir tókum við að vökna. Staðfastir héldum við þó af stað í átt að Freyseyjarkirkju. Hjólaskórinn minn festist í pedalanum þar sem ég stöðvaði við ljós þannig að ég lagðist á hliðina ofan í poll. Þannig nokkuð gerist langhelst í rigningu; það er ekki bara að pollum fjölgi þegar rignir, heldur örvar úrkoma tíðni allra óhappa. Við stefndum upp þangað sem eyjan er hæst og fórum með norðurströndinni.

Rigningin vann fullnaðarsigur á regnstökkunum og við komum rennvotir að Freyseyjarkirkju. Fyrst mætti okkur átta alda gamall tjargaður klukkustöpull með klukku sem heitir Birgitta. Þar skildum við hjólin eftir og flýttum okkur í kirkjugriðin undan regninu. Kirkja þessi er ekki öll þar sem hún er séð því fornleifafræðingar hafa sýnt fram á að undir sjálfu altarinu hafði til forna verið heiðinn blótstaður. Að sjálfsögðu hékk Ólafur helgi þarna á vegg skorinn í tré enda var kirkjan helguð honum. Við vorum nú orðnir nokkuð útfarnir í Ólafsmyndum og sáum strax að þessi Ólafur var að því leyti öðruvísi en Ólafar eru flestir, að öxin var í hægri hendi hans og eplið í þeirri vinstri. Skýringin sem gefin var á þessum viðsnúningi hins vanalega var ekki sú að listamaðurinn hefði verið byltingarsinni heldur var um endurvinnslu að ræða: upphaflega hafði myndin sýnt allt annan dýrling en svo verið breytt og axargauð og eplislíki hengd utan á hana: Ólafur helgi, vesgú. Allir litir voru orðnir dofnir á myndinni en þó vottaði fyrir roða á hárinu. Ólafur var rauðhærður eins og þrumuguðinn Þór og það hafa margir til marks um skyldleika þeirra. Snorri kallar Ólaf ljósjarpan á hár sem merkir rauðbrúnt; í annarri heimild er sagt að skeggið hafi verið rautt og andlitið rauðleitt. Það hefur löngum þótt nokkur vansi að vera rauðhærður og það þekkir höfundur af eigin raun. Sérstaklega voru miðaldamenn tortryggnir út í rauðhært fólk. Áreiðanlegustu læknavísindi þeirra tíma sögðu að líkamsvessarnir stjórnuðu geðslagi fólks. Nú var blóðið ríkjandi vessi í rauðhærðu fólki og gerði það viðsjárvert, ástríðufullt og hvatvíst. „… það er mitt ráð að þú trúir aldrei lágum manni og rauðskeggjuðum,“ segir í Hákonar þætti Hárekssonar. [6] Heimildir um háralit alræmdra illmenna virtust styðja þessa kenningu. Kain var rauðhærður, einnig Esaú og þó þess sé ekki getið í Biblíunni var Júdas nokkuð ábyggilega rauðhærður. Þá hefur heyrst að hár Evu hafi verið brúnt að lit þangað til hún gleymdi viðvörunarorðum Drottins og beit í eplið en á því andartaki óhlýðninnar hafi það orðið rautt. Svo dæmalaus ógæfa loddi við rauðhært fólk að stundum var því neitað um flutning á skipum. En það er ekki sérstaklega farið í felur með rautt hár Ólafs og hann er sýndur rauðhærður á fjölmörgum myndum. Þetta er ekki með ólíkindum, því hvergi í heiminum mun rauður háralitur vera algengari en á Bretlandseyjunum en sunnanverður Noregur fylgir þar fast á eftir. Sólarleysi og þokum er kennt um.

Í veggskoti var skrín; aflangur trékassi með burst. Þetta er eftirgerð upphaflega skrínsins sem helgir dómar Ólafs voru fyrst lagðir í. Neðst var stétt með átta götum og þá væntanlega til þess að helgi dýrlingsins mætti liðast út í andrúmsloftið. Hún styrkti bænir biðjandans og því meira sem hann komst nær hinum helga dómi: best var að geta snert hann. Sagt er að utan á upphaflega skríninu hafi hangið pokar sem trúaðir settu fórnarpening í. Freyseyjarkirkja þarf ekki lengur á slíku að halda og pokarnir höfðu verið fjarlægðir.

Ekki er vitað utan um hvaða helgan dóm þetta skrín var smíðað í upphafi en núna er þar beinflís af heilagri Lúsíu. Það var sóknarpresturinn á Freysey sem tókst að snúa þann dýrgrip út úr Páfagarði og kom fljúgandi frá Róm með hann í handfarangri haustið 2009. [7]Það er ekki á hverjum degi sem páfinn gefur lúterskri kirkju helgan dóm, enda var í gamla daga fátt sem siðaskiptamönnum fannst ógeðslegra. Það er heldur ekki sjálfgefið að í lúterskri kirkju sé varðveitt þess konar fyrirbæri, enda fór þessi nýbreytni í Freyseyjarkirkju á sínum tíma alls ekki umræðulaust fram í hinni regluföstu Svíþjóð. Sumum sýndist raunar töluverður voði á ferðum en allt hefur gengið slysalaust hingað til. Kannski var þetta auðveldara af því að um heilaga Lúsíu var að ræða; konuna sem Róbertínó söng um í gamla daga, konuna sem Lúsíudagurinn er kenndur við og Svíar hafa í miklum heiðri. Sjálf á Lúsía að hafa verið píslarvottur í borginni Sýrakúsu á Sikiley og uppi kringum aldamótin 300. Því er ekki haldið mjög á lofti lengur en tákn Lúsíu eru tvö augu á undirskál sem hún heldur í framréttri hendi, og stundum til viðbótar sverð sem stendur þvert gegnum hálsinn á henni. Augun stakk hún úr sjálfri sér, til þess að forðast að karlmaður ágirntist hana þeirra vegna. Sumt fólk er dálítið öfgafullt.

[1] Marit Åhlén: Frösöstenen. Í Sevärdheter i Jämtland-Härjedalen. Jämtlands läns museum. Bls. 5.

[2] Marit Åhlén: Frösöstenen. Í Sevärdheter i Jämtland-Härjedalen. Jämtlands läns museum. 1988. Bls. 5.

[3] Wikipedia (sænska). Gripsholmsstenen. (Södermanland 179.) Ágúst 2017.

[4] Wikipedia (sænska). Gotlands runinskrifter 134. Ágúst 2017.

[5] Wikipedia (sænska). Nybblestenen. (Södermanland 213.) Ágúst 2017.

[6] Tilvitnun tekin úr Jón Helgason: Kviður af Gotum og Húnum. Heimskringla. Reykjavík 1967. Bls. 38.

[7] Byggt á: Anna Hansen: En katolsk renässans? Jämten. 2013. Bls. 43-49.