46. Pílagrímaleiðir og Ólafsvegur

Það fóru snemma á flot sögur af ótrúlegum kraftaverkum sem Ólafur konungur drýgði á síðustu dögum sínum og þá ekki síður jarteiknum sem urðu við lík hans jafnskjótt og hann var skilinn við. Trúaðir menn tóku að venja komur sínar til Niðaróss þar sem líkið var varðveitt í því skyni að fá fulltingi dýrlingsins á einn eða annan hátt. Pílagrímarnir þræddu þjóðleiðirnar sem fyrir voru; sumir komu sjóleiðina með Noregsströndum, aðrir komu Miðleiðina, sumir fóru um Guðbrandsdal og yfir Dofrafjöll eða þá um Austurdal. Núorðið eru allar leiðir sem farnar voru til fundar við Ólaf helga í Niðarósi nefndar Ólafsvegir.

Leiðin sem haldið er að Ólafur Haraldsson hafi farið sína síðustu ferð úr Svíþjóð til Stiklastaða er samt Ólafsvegurinn – hinn eini og sanni – og hún varð mikilvægasta pílagrímaleið Norðurlanda er fram liðu stundir. Sögurnar sem sagðar voru af þessari hinstu ferð Ólafs konungs drógu æ meira dám af píslargöngu sjálfs Krists. Þess vegna varð eftirsóknarverðast fyrir pílagríma að þræða einmitt þessa leið áður en þeir heimsóttu dýrlinginn í Niðarósi. En hvar var hún nákvæmlega leiðin sem Ólafur fór með lið sitt?

Heimildir um það eru dálítið loðnar. Samkvæmt Heimskringluvar Ólafur í Uppsölum hjá mági sínum Svíakóngi snemma vors árið 1030 og fékk hjá honum nokkur hundruð hermenn til fylgdar sér. Hann fór þaðan til Noregs og um það segir: „Fer konungur þær leiðir, er Svíar kunnu fyrir.“[1] Hann fór sem sagt þekktar leiðir. Bærinn Súla í Þrændalögum, Noregsmegin Kjalar, er fyrsti fasti punkturinn á leiðinni sem nefndur er á eftir Uppsölum.

Langlíklegast er að Ólafur konungur hafi farið með lið sitt eftir Miðleiðinni svonefndu, að öllu leyti eða að hluta. Þessi leið var þekkt frá fornu fari, einfaldasta leiðin og sú stysta. Það skýrir einnig að liðið fór norður til bæjarins Súlu en ekki miklu sunnar ofan í Þrændalög. Ólafur kom úr suðri og spurningin er þá hvar hann kom inn á Miðleiðina. Sumir álíta að hann hafi komið inn á hana miðsvæðis – enginn veit hvar – og síðan haldið eftir henni til vesturs. Aðrir telja að fótur sé fyrir þeirri sögn að Ólafur hafi komið á skipi með lið sitt til Selånger og síðan siglt alllanga leið upp eftir ánni Ljungan. Yfirborð sjávar stóð þá tíu metrum hærra en nú, svo Ljungan var um þetta leyti fjörður sem náði langt upp í land. Það er rík hefð í sögnum, örnefnum og munnmælum í þessum byggðum um Ólafsveg. Þar segir að hann hefjist við strönd Eystrasaltsins og fari um þorpin Borgsjö, Pilgrimstad, Åre, Duved og þaðan upp á Kjöl. Þessu hafa óteljandi pílagrímar trúað öldum saman og okkur Gísla fannst ástæðulaust að rengja þá.

[1] Heimskringla. Ólafs saga helga. 198. kafli.