38. Sagan um samkeppni guðanna

38. Sagan um samkeppni guðanna

Því fór fjarri að konungsár Ólafs Haraldssonar væru eintóm pólitík og leiðindi. Það gerðust margir æsilegir viðburðir, undarleg atvik, fáheyrð tíðindi. Guðbrandur nokkur var mestur höfðingi í Dölum (Guðbrandsdölum) og því kallaður Dala-Guðbrandur. Hann frétti að Ólafur Haraldsson væri kominn nærlendis í trúboðserindum og neyddi kristni upp á menn. Af því að Guðbrandur var sjálfur staðfastur í heiðnum sið kallaði hann samsveitunga til bændafundar um þennan vanda. Þangað kom fjölmenni, sumir ríðandi landveg en aðrir siglandi eftir vötnum. Guðbrandur upplýsti fundargesti um að nú færi Ólafur konungur þar um sveitir til að smána og brjóta gömlu goðin en þættist sjálfur vera í tygjum við nýjan og miklu máttugri guð. Sjálfum þætti sér, sagði hann, gömlu goðin sýna furðumikið langlundargeð að hafa ekki fyrir löngu opnað sprungu á jörðinni og steypt þeim sem þannig talaði ofan í hana. Bændunum blöskraði líka og þeir ákváðu að fara að Ólafi og drepa hann. Í skyndi var safnað saman sjö hundruð manna liði og það sent undir forystu Álfs Dala-Guðbrandssonar á móti Ólafi til að drepa hann. Ólafur reið að hernum, ávarpaði hann og stakk upp á því að nú yrðu engin áflog heldur létu þeir allir skírast til kristni. Tilmælin þau lýstu töluverðri bjartsýni eins og á stóð enda tóku bændur þeim fjarri. Það kom því til orrustu en aðeins leið skömm stund áður en þeir bændur tóku til fótanna og flýðu sem ekki voru þegar fallnir. Ólafur tók Álf höndum en sendi hann fljótlega aftur heim til föður síns með þá orðsendingu að innan skamms kæmi Ólafur persónulega til fundar við Guðbrand. Álfur bætti við frá eigin brjósti þeirri ráðleggingu til föður síns, að hann skyldi ekki reyna að berjast við þennan voðalega mann. Ekki tók Guðbrandur hlýlega á móti syni sínum heldur sagði að hann hefði orðið bæði sjálfum sér og öðrum til skammar. Samt fór svo að nóttina eftir dreymdi bæði Dala-Guðbrand og nágranna hans, sem Þórður hét ístrumagi, einn og sama drauminn, en í honum var þeim eindregið ráðið frá því að vera með steyting við Ólaf konung. Þeir urðu smeykir og létu óðara kalla saman bændafund að nýju. Þar varð það ofan á að úr því sem komið væri skyldu menn hlusta á hvað þessi Ólafur hefði að segja. Boð gengu á milli og Ólafur kom sex dögum síðar að hitta bændur en þá rigndi. Menn tóku að skiptast á skoðunum um trúarefni. Guðbrandi fannst það skrýtið að trúa á guð sem enginn gæti séð. Hann sagði að guð þeirra Dalamanna væri bæði sýnilegur og ógurlegur á að sjá en í dag væri hann ekki úti við vegna rigningarinnar. Hann skoraði á Ólaf að láta þennan almáttuga guð sem hann montaði sig af gera næsta dag rigningarlausan svo guð bændanna kæmist úr húsi. Þá var fundi frestað til morguns en um kvöldið spurðist Ólafur í kyrrþey fyrir um guð Dalamanna. Hann reyndist vera mikil tréstytta á stöpli og sýndi Þór prýddan miklu af silfri og gulli. Styttan hafði hamar í hendi og var hol innan. Daglega voru fjögur brauð lögð á stöpulinn handa guðinum og nógur innmatur úr kindum eða öðru búfé. Öllu þessu torgaði guðinn.

Næsta dag var þurrt en sólarlaust. Biskup úr föruneyti Ólafs hélt þá langa og innihaldsríka ræðu um guð kristinna manna og kraftaverk hans. Þórður ístrumagi svaraði að mikið væri talað og skoraði á þennan guð biskupsins að láta nú ekki einasta verða rigningarlaust á morgun heldur líka sólskin og þá skyldu þeir leiða málin til lykta með illu eða góðu. Svo var fundi slitið þann daginn.

Ólafur viðhafði ýmsan undirbúning kvöldið áður en samkeppni guðanna fór fram. Hann bað sína menn fara í skjóli næturinnar og bora göt á öll skip bændanna og reka líka öll hross af svæðinu þangað sem þau fyndust ekki. Í liði Ólafs var Kolbeinn sterki. Hann átti mikla kylfu, sem kallast rudda í Heimskringlu. Ólafur bað hann að vera nálægt sér daginn eftir. Sjálfur lá konungur lengi nætur á bæn og bað Guð að bregðast sér nú ekki. Morguninn eftir mættu allir á fundarstaðinn og Dalabændur höfðu með sér líkneskið, allt prýtt með gulli og silfri. Þeir settu það niður á miðjan völlinn milli fylkinganna. Guðbrandur var hæstánægður með sinn guð og lét svo um mælt að nú yrði lítið úr þessum Kristi, sem ekki einu sinni þyrði að láta sjá sig og lúpulegir væru þeir líka áhangendur hans. Þessu mótmælti Ólafur og sagði að nú einmitt í þeim töluðum orðum gætu allir séð sinn Drottin í ljómandi dýrð ef þeir litu til austurs, en þar var þá sólin einmitt að renna upp. Bændurnir litu um stund allir sem einn til sólarinnar, sem þeir vissulega höfðu oft séð áður, en þá vinkaði Ólafur Kolbeini að berja nú Þórslíkneskið eins fast og hann gæti með ruddunni. Líkneskið hrundi í sundur „og hlupu þar út mýs, svo stórar sem kettir væru, og eðlur og ormar“. [1]Saga svipuð þessari hefur verið sögð um marga fleiri kristniboða en Ólaf Haraldsson, bæði eldri og yngri; eina útgáfuna má til dæmis lesa í Tinnabókunum. Allar fara þær á einn veg: Það rennur upp fyrir hinum einföldu heiðingjum að guð þeirra er bara rotin og innantóm blekking. Ólafur leyfði nú Dalabændum að velja milli kristni og bardaga. Þeim voru allar bjargir bannaðar; þeir vissu að hermenn Ólafs voru þeim ofurefli en gátu ekki flúið því reiðhestarnir voru týndir og skipin míglek. „Og tóku þá allir við kristni,“[2] segir í Heimskringlu.

[1] Heimskringla. Ólafs saga helga. 113. kafli.

[2] Heimskringla. Ólafs saga helga. 113. kafli.