37. Ólafsbrunnar

Við supum á vatninu úr brunninum og það var sárasvipað vatninu úr síðasta brunni. En það var ekki bragðið heldur lækningamátturinn sem var aðalmarkmið helgra manna með því að kalla fram vatnslindir. Ef út í það er farið er hvergi í Skandinavíu hörgull á þokkalegu drykkjarvatni.

Langflestar kraftaverkasögurnar af Ólafi helga tengjast uppsprettum og brunnum; hann kallaði fram vatnsæð og óvart eða viljandi ljáði hann lindinni kraft til að lækna mein manna og dýra. Meira en hundrað uppsprettur vítt og breitt um Noreg eru kallaðar Ólafsbrunnar og fjölmargar í Svíþjóð. Það er eins um mesta kraftaverkamann Íslands, Guðmund biskup góða, að hann lét eftir sig ótal helga brunna og lindir sem við hann eru kennd.

Það er vissulega dularfullt þegar vatn streymir beint upp úr jörðinni og kunnáttulitlu fólki í jarðfræði finnst það bæði óskiljanlegt og yfirnáttúrulegt. Hvaðan kemur allt þetta vatn? Ekki ógreindari maður en Platón hélt að á hafsbotninum væri mikill svelgur og kannski fleiri en einn, sem soguðu vatnið inn í miðju jarðar en hún væri full af vatni. Þar eiga allar uppspretturnar rætur; sumar smáar en aðrar gríðarstórar. Um leið er þetta skýringin á því að bátur sem sekkur, til dæmis við Lófóten vestan við Skandinavíuskaga, getur allt í einu fundist brotinn og bramlaður í Helsingjabotni austan við hann. Sá bátur hefur þá farið niður um einn svelginn gegnum miðjarðarvatnstankinn og upp um annan.

En það er fleira dularfullt við brunna. Það þarf ekki djúpt vatn til að maður sjái ekki til botns og í ógagnsæu djúpinu geta leynst viðsjárverðar verur; nykrar, marmenn og hafgúur. Örlaganornirnar búa við brunna og í Mímisbrunni er auga Óðins, sem hann lét í skiptum fyrir viskuna. Enginn maður er til svo lærður að hann viti hvort augað liggur á botni þess brunns eða flýtur.

Trúin á guðdóm og lækningamátt linda og vatnsaugna er miklu eldri en kristnin og sömuleiðis sá siður að ausa nýfædd börn vatni til að losa þau úr áhrifasviði hins illa. Kristnin innlimaði þennan átrúnað í sinn hugarheim. Trúað fólk lagði á sig langar ferðir til helgra linda til þess að fá bót við meinum sínum og gerir raunar enn, svo sem til Lourdes í Suður-Frakklandi og Fatíma í Portúgal. Sums staðar hengdi fólk búta úr spjörum sínum í tré nálægt lindinni og hugmyndin með því var að meinið yrði eftir í klæðinu þegar eigandinn sneri heim. Þannig tré voru nefnd „rag tree“ á Englandi. Þá tíðkaðist að færa lindinni smáfórn. Efnað fólk gaf pening. Þegar læknandi brunnur við Ödetofta í Smálöndum var hreinsaður árið 1902 komu upp úr honum 5848 smápeningar, þeir elstu frá miðri fjórtándu öld. Fátæklingar skildu eftir á bakkanum lítinn trékross, hækjuna sína eða hnapp í þakkarskyni. Sumir fórnuðu matarbita, brauði, osti, spiki eða kjöti. Af þessum sökum gat vatn úr vinsælum brunnum orðið nokkuð fitugt og ólystugt.

En lækningalindir voru miskröftugar. Krafturinn í helgum lindum var mestur snemma að morgni en hann átti til að linast þegar á leið daginn. Suma helga brunna þurfti helst að heimsækja strax við sólarupprás. Lindir sem runnu til norðurs gerðu best gagn og hvað mest á messudögum þess dýrlings sem hafði vakið þær. Yfirleitt var vatnið úr lindunum drukkið, stundum borið á augu, húð, vörtur, sár eða skvett á lýs; stundum hafði fólk með sér forða heimleiðis í íláti. Fleygur með vatni úr ánni Jórdan var gersemi. Sumar lindir voru alhliða eins og heimilislæknar eiga að vera en aðrar sérhæfðar: einni lind tókst vel til við kvensjúkdóma, annarri við sjóndepru, þeirri þriðju við náttúruleysi. Brunnurinn í Dovre í Noregi var einstakur varðandi barnasjúkdóma. Svo voru til lindir sem mátti biðja um góða sprettu, þurrk og þóknanlegt árferði. Sumar lindir voru mun betri en aðrar til dýralækninga.

Siðaskiptamenn – maður vogar sér ekki að kalla þá siðbótarmenn – höfnuðu dýrlingum og kraftaverkum þeirra. Þar af leiddi að þeir börðust gegn átrúnaði almúgans á helgum lindum. Gustav Vasa, sem leiddi siðaskiptin í Svíþjóð, skipaði svo fyrir að borið skyldi grjót í þess háttar brunna nema þá sem voru nauðsynleg vatnsból á byggðum bólum. En átrúnaður almúgans á hinar helgu lindir var lífseigur. Fólk sótti í lindirnar á messudögum og þar gat orðið nokkuð gaman líkt og á útihátíðum. Svo liðu stundir fram og upp úr 1600 kom upplýsingastefnan til sögunnar og lærðir menn tóku að halda því fram að sumar þessara linda væru sérlega ríkar af sjaldfengnum en meinhollum söltum og steinefnum sem líkaminn þyrfti á að halda. Það fór því svo að á ný var hollusta lindanna viðurkennd og athafnamenn tóku nú að bjóða borgarbúum upp á heit böð og köld böð, saltvatnsböð, sólböð, heilsuhæli og vatnsdrykkjukúra.

Á leið Ólafs konungs frá Selånger til norsku landamæranna eru að minnsta kosti einar tólf lindir við hann kenndar. Sumar runnu þegar hann kom að þeim og hann vígði þær. Stundum rak hann staf í jörð eða fingur í stein og vatnið tók að fossa úr gatinu. Í öðrum tilvikum lamdi hann hnefa í jörðina eða hreinlega talaði vatnið upp úr iðrum jarðar.

Það er töluvert um helgar lindir á Íslandi. Oftast eru þær kallaðar brunnar og flestar þeirra vígði Guðmundur biskup góði á Hólum. Hann mátti heita ólmur vígslumaður og vígði vatn holt og bolt svo að alvarlega hugsandi kirkjuyfirvöldum þótti nóg um. Þannig stóð nefnilega á að kirkjan taldi ekki tækt að vígja hvaða vatn sem var. Það þurfti að gæta að virðingu þess og helgi. Það þótti varasamt að vígja rennandi vatn því það gat lent í ókristilegum kringumstæðum á leiðum sínum og hreinlega vanhelgast. Ekki þurfti annað en að belja drullaði í vígðan læk eða einhver dóni migi í hann. Í þessum viðkvæmu atriðum þurfti að fara með meiri gát en Guðmundi góða var gefin. Hann vígði og vígði og Arngrímur ábóti sagði: „Þar sem eigi voru fagrir brunnar vígði hann rennandi vötn eða vöð, mönnum til farsældar.“[1] Vatn sem Guðmundur vígði var miklu máttugra en vatn vígt af öðrum. Tvær fótaveikar konur urðu óhaltar þegar þær óafvitandi og óviljandi óðu yfir læk sem Guðmundur hafði vígt. Maður fékk á sig stein í fuglabjargi og mölvaðist hauskúpan. Kona nokkur hreinsaði beinbrotin úr sárinu en setti síðan í það mosa úr Gvendarbrunni og svo vel tókst það að mosinn virtist með tímanum breytast í höfuðbein eða jafnvel heila. Þess voru dæmi að vatn Guðmundar vekti menn úr dauðadái en merkilegust er þó líklega frásögnin af því þegar tveir félagar tefldu kotru að næturlagi á bæ við Breiðafjörð. Framan af nóttu höfðu þeir ljós frá lýsislampa en þegar á leið þraut lýsið og þeir sátu í myrkrinu og gátu ekki spilað. Þá kom þeim í hug að nota bara vatn sem Guðmundur biskup hafði vígt sem ljósmeti og það reyndist brenna í lampanum ekki síður en besta lýsi.

[1] Ólafur Lárusson: „Guðmundur góði í þjóðtrú Íslendinga.“ Í Byggð og saga. Ísafoldarprentsmiðja. Reykjavík 1944. Bls. 251.