33. Hamingjuskipti

Svo rann upp árið 1024. Það er eins og þeir Knútur og Ólafur Haraldsson hafi ekki verið í neinu sambandi í þau níu ár sem liðin voru síðan Ólafur yfirgaf England. Framganga Ólafs í Noregi á því tímabili gat varla verið Knúti að skapi, hvort sem þeir höfðu áður gert með sér eitthvert samkomulag eða ekkert. Ólafur hafði tekið sér óskorað konungsvald þó að Noregur væri hluti Danaveldis og hann hafði sjálfur hirt alla skatta. Öll árin hafði hann ögrað Knúti á margan veg.

En Knútur, ýmist nefndur ríki eða mikli, hafði haft í mörg horn að líta allan þennan tíma og það vissi Ólafur. Eftir dauða Aðalráðs konungs var Knútur einvaldur á Englandi. Bróðir hans hafði stýrt Danmörku eftir að Sveinn tjúguskegg faðir þeirra dó en bróðirinn féll sjálfur frá árið 1018. Eftir það réð Knútur líka öllu Danaveldi en auk Danmerkur tók það til Skáns, Vindlands og Noregs. Hann þurfti að setja niður innanlandsófrið í Danmörku og hann mátti standa í stríði við Vinda á Eystrasalti. Hann sinnti þessum verkum til ársins 1023 en sneri þá aftur til Englands. En víst hafði Knútur fylgst með framvindu mála í Noregi þótt hann léti kyrrt liggja. Hann vissi vel að fyrst í stað tóku margir Ólafi fagnandi en þreyttust á yfirgangi hans og frekju þegar fram í sótti. Æ fleiri norskir menn höfðu borið sig upp út af þessu við Knút konung og Hákon Eiríksson. Knútur giskaði réttilega á að tíminn ynni með sér.

Svo var það árið 1024 sem Knútur sneri sér að Noregsmálunum. En hann var ekki sami unglingurinn þá og þegar hann tók við völdum af föður sínum, heldur þaulreyndur í landstjórn og hernaði. Sendimenn hans komu á fund Ólafs Haraldssonar með furðu kurteisleg tilmæli þess efnis, að eftirleiðis skyldi Ólafur vera undirkonungur Knúts í Noregi og senda þaðan skatttekjur. Þá yrðu engin leiðindi. Eftir að hafa látið sendimennina bíða lengi þverneitaði Ólafur þessu. Hann sagðist ætla að verja ættleifð sína fyrir útlendingum. Honum fannst að Knútur hefði ærið nóg undir og hefði enga ástæðu til að ágirnast Noreg. „… mun hann einn ætla að eta kál allt á Englandi,“[1] er haft eftir Ólafi í Heimskringlu. Í síðasta lagi þarna var allur vinskapur milli hans og Knúts úti. En það var ekkert óðagot á Knúti. Hann fór sér hægt og vildi vinna landið með friði en ekki ófriði.

Um þessar mundir var raunar eitt og annað tekið að síga á ógæfuhliðina fyrir Ólafi konungi í Noregi. Hann hafði komið sér upp mörgum óvinum innanlands; marga höfðingja hafði hann reitt til reiði með yfirgangi og frekju, öðrum fannst hann hafa svikið gefin loforð. Hann hafði rekið kristnina ofan í kok á fólki og víða skilið eftir særindi. Hann hafði þó ekki náð tökum á hinum volduga höfðingja Erlingi Skjálgssyni, sem farinn var að ögra honum opinskátt. Það gerðu fleiri. Víkingasilfrið sem hann hafði komið með frá Englandi forðum var uppurið. Innanlandsskattarnir dugðu ekki og tilraunir Ólafs konungs til að ná skatttekjum frá Færeyjum og Íslandi mistókust hrapallega og urðu honum einungis til háðungar. Knútur konungur og Hákon Eiríksson tóku þeim Norðmönnum vel sem heimsóttu þá og lofuðu þeim fé og mannvirðingum. Hamingjan sem hafði verið Ólafi svo hliðholl og greiðug í áratug virtist nú snúa við honum baki. Auðvitað gerði hann sér grein fyrir því sem augljóst var, að fyrr eða síðar hlyti Knútur mikli að gera innrás í Noreg en hann vissi ekki hvaðan, hvernig né hvenær. Ólafur beið átekta til vors 1026 en fór þá á taugum og kallaði út her. Það var ekki lítið ómak fyrir höfðingja og bændur sem þurftu að leggja til skip og hermenn. Erlingur Skjálgsson hlýddi ekki þessu kalli en sigldi til Englands og slóst í hóp Knúts með marga menn. Það gerðu fleiri norskir höfðingjar. Her Ólafs beið innrásar fram eftir sumri en það var fokdýrt og erfitt að láta herinn bíða. Þá gerði Ólafur bandalag við Önund Jakob Svíakóng mág sinn um að þeir réðust báðir saman á Danmörku. Önundi blöskraði uppgangur Knúts ríka, var fús að stemma stigu við völdum hans og réðst inn í Skán. Ólafi gekk það til að afla sér fjár og samtímis leiða athygli Knúts frá Noregi. Þetta bragð þeirra máganna tókst ekki vel; herfangið var lítið en Knútur brást ókvæða við strandhögginu og sendi öflugan sjóher frá Englandi. Ólafur hopaði. Herinn Knúts sigldi fram á skip Ólafs úti fyrir mynni Árinnar helgu (Helge å) við austurmörk Skáns. Knútur hafði mun meira lið og skip Ólafs leituðu skjóls með því að hörfa upp eftir ánni. Menn Knúts eltu en áður en kæmi til orrustu ákvað Ólafur að yfirgefa skipin og fara landveg til Noregs frekar en berjast. Knútur vann Ólaf þannig orrustulaust. Knútur gerði að svo búnu Önundi Svíakonungi ljóst að Ólafur væri vondur félagsskapur sem hann ætti hér eftir að forðast. Önundur sá að það var gott ráð eins og á stóð og hlýddi.

Ekki bættu þessi misheppnaða herför og auðmýkjandi flótti orðspor Ólafs heima fyrir. Herinn var lerkaður og Ólafur hafði ekki lengur efni á að leggja honum til vistir. Hann spillti líka fyrir sér með glapræðum og taugaveiklun. En Knútur beið, því hann vissi að bæði tíminn og mútuféð ynnu sín verk. Hann kærði sig ekkert um óþarft og eyðileggjandi stríð við Ólaf í Noregi. Í staðinn brá hann sér í pílagrímsför til Rómar sumarið 1027 og páfinn tók honum með virktum: víkingurinn var sem sagt orðinn selskapshæfur í Páfagarði. Ekki bætti það úr fyrir Ólafi konungi þegar spurðist að Knútur óvinur hans væri orðinn vinur páfans.

Loks sigldi Knútur konungur vorið 1028 með sjötíu skip til Noregs. Með honum í för var Hákon Hlaðajarl sem Ólafur hafði rekið úr landi tólf árum fyrr. Norðmenn, allt frá Víkinni og norður til Niðaróss, gengust mótspyrnulaust Knúti á hönd og hylltu hann sem konung. Hann fól Hákoni Hlaðajarli að fara með völd í Noregi í umboði sínu og sneri síðsumars aftur heim til Englands. Á meðan þessu fór fram var Ólafur konungur fáliðaður í felum. Það var mjög af honum dregið; hann var orðinn tortrygginn, styggur og klaufskur. Seint um haustið sigldi hann norður með landi. Erlingur Skjálgsson var þá snúinn aftur frá Englandi og sat fyrir Ólafi. Andstætt líkum náði Ólafur yfirhöndinni í sjóorrustunni sem þeir háðu. Um það segir í Ólafs sögu helga:

Svo féll vandlega lið Erlings, að enginn maður stóð upp á skeiðinni [=skipinu] nema hann einn. Var þar bæði, að menn beiddu lítt griða, fékk og enginn, þótt beiddi; mátti og ekki á flótta snúast, því að skip lágu umhverfis skeiðina. Er svo sagt sannlega, að enginn maður leitaði að flýja.[2]

Þegar Erlingur stóð einn eftir sinna manna bauð Ólafur honum grið ef hann vildi ganga í lið með sér. Erlingur játaði því. Þá var það eiginlega fyrir misskilning eða ofsa, að maður að nafni Áslákur Fitjaskalli hjó öxi í höfuð Erlingi og stóð hún í heilanum. Þá sagði Ólafur konungur við Áslák: „Högg þú allra manna armastur! Nú hjóstu Noreg úr hendi mér.“[3]

Þar rataðist honum satt á munni, því dráp Erlings fyllti mælinn. Hin áður svo gjöfula hamingja var nú horfin Ólafi konungi. Hann átti eftir þetta fáa fylgjendur í Noregi en marga fjandmenn. Það var ekki um aðra kosti að ræða en að falla eða flýja land. Hann kaus flótta.

[1] Heimskringla. Ólafs saga helga. 131. kafli.

[2] Heimskringla. Ólafs saga helga. 176. kafli.

[3] Heimskringla. Ólafs saga helga. 176. kafli.