25. Undirliggjarinn

Sérkennilegast í myndhefðinni um Ólaf er svonefndur „undirliggjari“. Það er einhver vera, þessa heims eða annars, sem hann treður undir fótum sér. Nú er það oft að myndhöggvari lætur einhverja ófreskju kremjast undir steinsúlu í miðaldakirkju, þannig að bara haus og loppur standa út undan súlufætinum. Í því tilfelli táknar ófreskjan syndina almennt eða hina fornu heiðni, sem er orðin undir þungri burðarsúlu hinnar sigursælu kirkju; hið illa lýtur í lægra haldi fyrir kristinni trú. Á Þjóðminjasafni Íslands má líka sjá mynd af Pétri postula, þar sem hann treður undir fótum sér dreka, en dreki táknar oftast djöfulinn sjálfan. Það er sennilega fyrir íslenskan ókunnugleika á drekum eða óvana í meðferð á sporjárni og pensli sem drekinn líkist þó helst reiðum ketti.

En undirliggjarar Ólafs eru dálítið dularfullir og margræðir. Víst traðkar hann stundum á hefðbundnum dreka sem væntanlega er þá tákn hinnar þrálátu heiðni í Noregi. En stundum er undirliggjarinn einhver ófreskja með mannshöfuð og oftar en ekki er það höfuð nauðalíkt höfði Ólafs sjálfs; stundum þó merkjanlega unglegra. Það dylst ekki að þarna er Ólafur helgi sýndur fótumtroða sjálfan sig sem er sérkennileg iðja. Þeir eru til sem segja að meiningin með þessu sé sú að Ólafur hafi ekki síst unnið sigur á sjálfum sér. Vissulega var hann ódæll og forhertur víkingur sem rændi og drap kristið fólk. En þann illa mann, sem Ólafur var framan af ævinni, hefur nú dýrlingurinn yfirunnið og sigrað. Þetta er alls ekki fráleit hugmynd.

Önnur atrenna til skýringar er þessi: Hálfbróðir Ólafs Haraldssonar sammæðra, Haraldur Sigurðsson kallaður „harðráði“, varð konungur í Noregi á elleftu öld. Hann hafði áður verið væringi eða málaliði hjá keisaranum í Miklagarði, dvalið lengi þar eystra og náð miklum metorðum. Þar var grísk-rómversk kristni sem laut patríarka á sama hátt og rómversk-kaþólska kirkjan páfanum. En í austurkirkjunni var patríarkinn ótvírætt undir keisarann settur en þannig fyrirkomulag tók páfinn ekki í mál. Vesturkirkjumenn brugðust ævinlega hart við þegar veraldlegir höfðingjar vildu ráðskast með málefni kirkjunnar. Þegar Haraldur varð konungur í Noregi vildi hann seilast til meiri valda í kirkjunni heldur en prestum og biskupum var þóknanlegt. Þeir lögðu þess vegna fæð á hann og grunuðu hann um að hafa ánetjast hinni stórhættulegu austrænu villutrú. Það var einmitt um þetta leyti sem dró til fulls fjandskapar milli austurkirkjunnar og páfans í Róm. Þeir eru því til sem segja, að það sé ekki Ólafur sjálfur sem eigi þennan nauðalíka haus sem hann treður á, heldur sé það Haraldur harðráði bróðir hans. Bræðrahausar eru oft hver öðrum líkir. Kirkjunnar menn sem gáfu tóninn í kirkjulistinni náðu sér niðri á Haraldi með því að láta bróður hans, dýrlinginn, traðka á honum. Því ekki?

En undirliggjarinn í Torpskirkjunni var annars háttar og hausinn á honum alls ekkert líkur Ólafi. Vissulega tróð Ólafur helgi þarna einhverja veru fótum og það var því líkast að hann træði henni alla leið niður til Helvítis. Inngangshlið Helvítis var í eldri miðaldalist oft sýnt sem galopið ginið á skrímslinu Levíatan. Neðst á myndinni í Torpskirkjunni sást skoltur Levíatans greinilega, beittar tennurnar og einnig aflöng og grimmdarleg augun. Þarna í opnu gininu lá aumkunarverð vera og fætur Ólafs stöppuðu henni niður í það.

Nú er það sagt að þarna sé um að ræða bergrisa sem hét Skalli. Sama fígúra kemur fyrir á nokkrum öðrum líkneskjum af Ólafi, ævinlega hraksmánarleg útlits og stundum með buxurnar á hælunum. Af Skalla þessum og Ólafi er sögð sú saga, að Skalli bauð Ólafi að byggja fyrir hann Niðarósdómkirkju á einni nóttu ef hann fengi að launum sólina, tunglið og bæði augun úr Ólafi. Hins vegar gæti Ólafur sloppið við að borga þetta ef hann kæmist að nafni kirkjusmiðsins áður en dagur rynni. Ólafur gekk sallarólegur að þessu og vissi sem var að miðaldakirkjur voru ekki byggðar á einni nóttu. En Skalli var svo rammgöldróttur að þegar leið að morgni sýndust fullar horfur á að hann mundi ljúka verkinu í tæka tíð og innheimta umsamda greiðslu. Þá vildi það til að Ólafur heyrði álengdar tröllkonu raula við barnið sitt að senn kæmi hann Skalli faðir þess heim með sólina, tunglið og augun tvö. Þar komst Ólafur á snoðir um nafnið, Skalli tapaði veðmáli sínu en kirkjan stóð fullsmíðuð. Þessi flökkusaga um galdrasmíði og nafngátu er sögð um ýmsar kirkjur á Norðurlöndum, til dæmis dómkirkjuna í Lundi og Ólafskirkjuna í Tallinn. Hérlendis er hún þekkt sem þjóðsagan af kirkjusmiðnum á Reyn og sagan af Gilitrutt er af sama meiði.

Það er ekki fráleitt að halda að allar þessar sögur eigi rót að rekja til frásagnar Snorra-Eddu af smiðnum sem bauð Ásum að reisa þeim borgarmúr á einum vetri ef hann fengi fyrir það sólina, tunglið og sjálfa Freyju. Æsir voru kærulausir unglingar og gengu áhyggjulausir að þessu; bygging múrsins hlyti að taka miklu lengri tíma. Smiðurinn reyndist vera bergrisi í dulargervi líkt og Skalli. Allt stefndi í að hann lyki verkinu fyrir vorið og hirti laun sín. Á síðustu stundu bjargaði Loki Laufeyjarson málum, með því að breyta sér í lostuga hryssu. Smiðurinn átti þann dráttarklár sem Svaðilfari hét og var honum alveg ómissandi við að flytja stórgrýti í múrinn. Í gervi hryssunnar tældi nú Loki Svaðilfara á eftir sér langt út í skóg. Þetta tókst í tæka tíð og tafði smíðina svo að risinn gat ekki krafist launanna. Loki varð hins vegar fylfullur og kastaði því folaldi sem seinna varð áttfættur reiðhestur Óðins og nefndur Sleipnir. Það er ekki gott að segja hvaðan úr ósköpunum sögur koma, svo verið getur að þetta sagnaminni sé ennþá eldra en eddukvæðin og hefur kannski borist þangað úr keltneskum sagnaheimi á Írlandi.

Eftir að hafa virt fyrir okkur langa skrá yfir prestana sem þjónað höfðu í Torpskirkju (það liðu 579 ár áður en fyrstu konunni var treyst fyrir söfnuðinum! ), gengum við Gísli út í kirkjugarðinn þar sem gat að líta stórfurðulegt fyrirbæri sem eitt sér hefði margborgað alla viðdvölina á staðnum. Þar var nefnilega leiði Sigurðar Friðþjófs Ehinger sem lést í vetrarbyrjun aldamótaárið 1900. Á leiðinu er nokkuð hár legsteinn úr gráum steini og á bakhlið hans sprettur fram greinileg mynd af spaðaási. Auðséð er og öllum ber um það saman að þessi mynd sé ekki gerð af mannahöndum. Þvert á móti hafa mannahendur margítrekað reynt að afmá þennan blett og skrapa hann burt svo hann sjáist ekki, en allt kemur fyrir ekki. Sigurður spilaði á spil. Djörf spilamennska var ekki bara gleði hans og yndi heldur ástríða og fíkn. Þegar guðhrætt fólk og grandvart fann að þessu við hann og minnti hann á að þessi spilaárátta kynni að spilla fyrir sáluhjálp hans, þá svaraði hann forhertur að það kæmi þá bara í ljós þegar hann væri dauður. Hann spilaði til dauðadags og nú væri óskandi að ekkert lakara hefði hent Sigurð eftir það heldur en þessi blettur sem féll á legsteininn hans.

Spölkorn ofan við kirkjuna lá trébrú yfir ána. Hún er ein af þeim löngu trébrúm sem gera tilkall til að vera lengsta trébrú í Svíþjóð; 133 metrar og rauðmáluð. Markaðsskrifstofur ferðamála eru ýtnar að halda hvers kyns metum að fólki. Ferðamenn finna til sín þegar þeir horfa á eitthvað sem er hæst, lengst, elst í landinu og helst heiminum. Ég hjólaði yfir lengstu trébrú í Svíþjóð fyrir nokkrum árum og hún var norður í Skelleftå og áttatíu metrum lengri en þessi. Það kom lengd brúarinnar svo ekki við að um næstliðna helgi hafði verið haldin brúðkaupsveisla á brúargólfinu.