24. Ólafsmyndir
Ólafur helgi var, ásamt Maríu guðsmóður, Pétri, Páli og heilögum Nikulás, einna algengasta myndefnið í norrænum miðaldakirkjum. Fjölmargar Ólafsmyndir, ýmist málaðar eða skornar í tré, hafa varðveist og það þrátt fyrir viðleitni siðaskiptamanna til að brjóta kaþólskar dýrlingamyndir eða brenna.
Tæpast var nokkur mynd gerð af Ólafi í lifanda lífi. Elsta myndin af honum sem vitað er um var máluð um það bil 130 árum eftir að hann dó og sú mynd er reyndar í Fæðingarkirkjunni í Betlehem. Það var líklega Kristín, dóttir Sigurðar Jórsalafara Noregskonungs, sem gaf fé til að láta mála hana og þá er það væntanlega hún sem krýpur við hlið hans á myndinni. Þeir sem borguðu fyrir kirkjumynd fengu oft að vera með á henni. Myndir af Ólafi eru því varla líkar honum heldur byggja þær mest á helgimyndahefðum; þær sýna fyrst og fremst upphafna veru, konung og dýrling en ekki einstakling. Þó kemur alloft fyrir að Ólafur er sýndur rauðhærður, rauðskeggjaður og nokkuð digur, en fótur er fyrir þessu öllu í heimildum.
Þegar fram liðu stundir varð til sérstök myndhefð um Ólaf eins og aðra nafntogaða dýrlinga. Aftur og aftur var hann var sýndur með svipuðum hætti, með sömu einkennistáknin. Þetta er svonefnd íkónógrafía hans, stundum einfaldlega kölluð „Ólafslist“. Hann birtist sem voldugur konungur með kórónu og veldistákn. Stundum situr hann beinn í baki í hásæti og horfir fram, stundum stendur hann einn eða er í félagsskap hins heilaga þotuliðs: Maríu, Eiríks helga Svíadýrlings, Jóhannesar skírara eða heilagrar Sunnevu. Það má þekkja dýrlinga af táknum sem þeir eiga og einkenna þá. Ólafur heldur á sínum einkennistáknum. Í vinstri hendinni er oftast ríkiseplið en stundum bók og þá líklega lögbók. Í hægri hendi heldur hann á öxi.
Ríkiseplið eða veldishnöttur er konungstákn og liggur í opnum lófa Ólafs. Það er kúla og oft eru dregnar á hana línur eða mörk sem skipta henni í þrennt. Þrískiptingin vísar til heimsálfanna þriggja sem þekktar voru á miðöldum; Afríku, Asíu og Evrópu. Heimsálfurnar byggðu afkomendur Nóasonanna þriggja, Sems, Kams og Jafets, en úti á jöðrunum höfðust við furðuverur og skrípi; einfótungar, finngálkn og kentárar. Á miðaldakortum er Asía sýnd efst en Afríka neðar til hægri og milli þeirra rennur fljótið Níl. Vinstra megin að neðan er Evrópa en milli hennar og Asíu skilur fjótið Don. Miðjarðarhafið sjálft stendur svo upp á endann milli Afríku og Evrópu. Með þessu skipulagi lendir Jerúsalem í miðju veraldarinnar eins og sjálfsagt þótti. Utan við og umhverfis heimskringluna alla beljaði svo úthafið mikla. Ofan á ríkiseplinu var hafður kross til marks um að konungsvaldið njóti velþóknunar og verndar guðs.
Öxin í hægri hendi Ólafs er oftast langskeft og ósjaldan silfurlituð. Hún heitir Hel og er stundum lítil, nett og líkist skrautgrip en stundum vígalegur atgeir. Sverð Ólafs fær einhverra hluta vegna sjaldan að vera með honum á myndum. Axartáknið minnir á að Ólafur féll fyrir axarhöggi og undirstrikar píslarvættisdauða Ólafs, hvað sem manni finnst nú um hann. Ólafur helgi er ekki einn um að hafa öxina að tákni. Öxi er líka tákn Jóseps, stjúpföður Jesú, en var þá smíðaöxi enda var hann trésmiður. Þeir eru til sem halda því fram að öxi Ólafs sé með einhverju móti hliðstæða Mjölnis, hins skæða hamars Þórs. Þá á hún ásamt rauðu skegginu að gera Ólaf að einhvers konar kristinni framlengingu á Þór eða jafnvel öðrum enn eldri axarguðum.
Stundum voru líkneskjur Ólafs þannig gerðar að öxin var laus í greip hans. Þeir sem voru þjáðir af líkamsmeinum gátu þá tekið öxina, strokið henni í þrígang þrisvar sinnum yfir eymslin og þá máttu verkir vera þrálátir ef þeir hurfu ekki. Eins gátu konur strokið öxinni jafnoft um viðeigandi staði til að fá hæga fæðingu. Ekki dugði að strjúka öxinni níu sinnum í beit, því eftir hverjar þrjár strokur þurfti að setja hana aftur í greip Ólafs til endurhleðslu. Stundum hefur þá gleymst að skila öxinni. Á Ólafsmyndinni sem fyrrum var í altarisskáp Vatnsfjarðarkirkju fyrir vestan er ekki einasta öxin glötuð heldur hægri framhandleggurinn allur hvað sem veldur. Nú var auðvitað ekki hættulaust að stela táknum Ólafs. Vitað er um þjóf sem það gerði en varð óðara viðþolslaus af kvölum í öllum útlimum og mátti snauta til baka og skila þýfinu. Þess voru dæmi eftir siðaskiptin að Ólafsstyttur sluppu að vísu við að verða brotnar og brenndar, en yfirvöld létu þá höggva axarhöndina af þeim til að binda enda á þessa hjátrú.
Trélíkneskjur af Ólafi eru yfirleitt nokkuð líkar hver annarri í öllum aðalatriðum. Þær myndir sem málaðar voru á altaristöflur, bekksenda eða skáphurðir eru fjölbreyttari og sýna afrek Ólafs og fræga atburði úr ævi hans. Hann er þá að ríða um land sitt, sigla heim til Noregs, berjast við forynjur, taka skírn í Rúðuborg, falla á Stiklastöðum. Í Niðarósdómkirkju, sjálfum miðpunkti Ólafsdýrkunarinnar, er altari með fimm myndum frá því um aldamótin 1300 og sýna þær áfanga á hinstu ferð Ólafs til Stiklastaða. Eftirgerð þessarar myndar er í stafkirkjunni sem Norðmenn færðu Íslendingum í tilefni kristnihátíðarinnar árið 2000 og sett var niður við Skansinn í Vestmannaeyjum. Í Stralsund í Þýskalandi getur að líta málaða mynd af Ólafi á ákaflega támjóum skóm hlýða á guðsorð í Rúðuborg forðum, á annarri siglir hann krappar öldur heim til Noregs haustið 1015. Vont er í sjóinn og einn skipverja kastar upp yfir borðstokkinn. Í Söderköping í Svíþjóð má sjá Ólaf sigla skipi sínu gegnum heilan klett. Hann situr sjálfur afslappaður miðskips með gullna kórónu og klæddur í brókaðiskrúða en skipsstefnið smýgur gegnum klettinn eins og hann sé volgt smjör. Svo er í Värmdö-kirkju í Svíþjóð mynd frá árinu 1514 sem sýnir Ólaf berjast við tvær allsberar tröllskessur. Önnur hefur horn og klær og viðbótarandlit á hnjánum, sem raunar hlýtur að vera afar óheppilegur staður fyrir andlit. Hin er óeðlilega stóreygð, ber ljótan hala og hefur andlitið framan á kviðnum sem gerir meltingarveginn væntanlega einkar stuttan. Í Flateyjarbók er svo lítil mynd á spássíu af Ólafi að fást við villisvín og sæskrímsli suður á Spáni og aldrei þessu vant hefur hann sverðið Bæsing í hendi sér.
