23. Bruk

Meðan víkingatímanum vatt fram renndum við Gísli tafarlítið gegnum litla þorpið Torpshammar. Víst hefði Gísli þegið að taka menn þar tali en var nú samningsbundinn. Við vorum vandlátir á kirkjur og með því að þorpskirkjan var bara frá 1938 virtum við hana ekki viðlits. Aftur á móti var þarna herragarður sem eigandi Torpshammars-hlutafélagsins lét byggja yfir sig árið 1908. Þetta hlutafélag byrjaði sem „bruk“ í byrjun nítjándu aldar; „Torps Bruk“ og seinna „Torpshammars Bruk“.

Hvað var „bruk“? Orðið á sér varla hliðstæðu í íslensku, fyrirbærið alls enga. Þetta voru verksmiðjuþorp í sveit. Dálítið var um þau í Noregi en mikið í Svíþjóð og Finnlandi. Þar var rekinn landbúnaður og iðnaður hlið við hlið á sömu jörðinni og sérhæfðir iðnverkamenn unnu með járn, tré eða vefnað. Ef eigandinn komst í álnir reisti hann herragarð, ef vel gekk spratt svo upp myndarlegt þorp og sjálfu sér nógt í mörgum efnum í kringum herragarðinn.

Eftir að miðöldum lauk var í Vestur-Evrópu rífandi eftirspurn og sívaxandi eftir hráefnum, ekki síst viði og málmum. Víða um þær slóðir hafði öllum skógum í nálægð við þéttbýli verið eytt fyrir löngu. Og nú vantaði bita, borð og bjálka, staura og stokka í hús og virki og umfram allt skipavið. Þó að auðugar járnnámur væru í Evrópu kom eldiviðarleysi í veg fyrir fulla nýtingu þeirra. Það þurfti járn til að smíða fallbyssur auk kúlna en kúlur ódrýgðust ákaflega þar sem byssur voru lengi framan af ekki beinlínis markvissar. Í löndunum kringum Eystrasalt voru ókjör af trjám og í Svíþjóð voru líka ríkulegar námur með afbragðsjárni. Meinið var bara hve dýrt og erfitt var að flytja þessi hráefni alla leiðina norðan úr Helsingjabotni suður til markaðanna í Evrópu. Á hinn bóginn skorti Svía iðnkunnáttuna til þess að gera sér sjálfir mat úr þessum verðmætum heima fyrir. Þeir brugðust við með því að flytja til landsins kunnáttufólk, svo sem Vallóna, en það var fólk frá Niðurlöndum sem kunni til verka við járnvinnslu og járnsmíði. Upphaf iðnvæðingarinnar í Svíþjóð átti sér stað í litlum og dreifðum framleiðslueiningum í námunda við námur, vatnsafl og skóga. Þetta voru bruk. Sum þeirra breyttust síðar í stórar verksmiðjur og nokkur urðu á endanum heimsfræg vörumerki.

Næsta þorp á vegi okkar hét blátt áfram Torp og þar var ekki beinlínis sautjánda-júní-stemning á götunum svo við hvörfluðum fljótlega að kirkjunni. Hún var niðri á árbakkanum og við hana smábátalægi. Innandyra var þó það lífsmark að ungur organisti var að æfa sig á kirkjuorgelið. Gísli varð himinlifandi því alla jafnan þótti honum ég heldur fámennur félagsskapur. Hann tók organistann óðara tali og ekki voru liðnar þrjár mínútur áður en hann var farinn að veita tilsögn í kirkjutónlist. Ennfremur söng Gísli fyrir organistann nokkra sálma sem hann sagði að maður í hans stöðu beinlínis yrði að kunna, hvort heldur hann starfaði á Íslandi eða í Ljungan-dal. Organistinn var hugfanginn, orðlaus og alls óvanur því að mæta öðrum eins áhuga og viðlíka umhyggju hjá vandalausum. Sjálfur fór ég að skoða Ólafsmynd sem hafði verið skorin út í eik á þrettándu öld og var orðin bæði máð og snjáð.