18. Strandhögg og hernaður

Ólafur Haraldsson var í tíu ár í víking, kannski tólf; frá 1005 til 1015. Allan þann tíma var Hrani fóstri hans með honum. Þeir herjuðu fyrst í Danmörku, síðan Svíþjóð, Finnlandi, í Eysýslu (nú Ösel, úti fyrir strönd Eistlands) og loks á Fríslandi þar sem nú eru Þýskaland og Holland.

Norrænir menn og einkum Danir höfðu herjað á England frá miðri níundu öld og á köflum sest þar að og ráðið meiri eða minni landspildum. Englendingar höfðu greitt þeim stórar fúlgur – svonefnd Danagjöld – fyrir að láta sig í friði en það kom fyrir ekki. Árið 1002 hafði þáverandi Englakonungur, Aðalráður hét hann og kallaður „ráðlausi“, skipað svo fyrir að allir þeir Danir sem dveldust í ríkinu skyldu drepnir. Það espaði víkingana bara til enn harðari árása. Snemma á elleftu öld nægði svo víkingum undir forystu Sveins tjúguskeggs Danakóngs ekki bara að ræna íbúana heldur vildu þeir leggja allt landið undir sig.

Ólafur kom til Englands árið 1009. Hann var þá orðinn reyndur hermaður og var í liði með Þorkatli háva; dönskum herforingja og kristnum sem fór fyrir fjölmennum víkingaher. Þvert ofan í gefin loforð um grið tók þessi her Kantaraborg en þar var erkibiskupssetur og helgur staður. Bærinn var rændur, kirkjan brotin og brennd, konur svívirtar og hvítvoðungum fleygt undir vagnhjól. Árásarliðið tók biskupinn fastan og heimtaði viðbótarfé fyrir líf hans. Þetta var fremsti biskup Englands og raunar sá sem nokkrum árum áður hafði skírt Ólaf konung Tryggvason. Biskupinn var sólginn í að fá að deyja sem píslarvottur og vildi ekki láta kaupa sig lausan. Víkingarnir grýttu hann þá í hel. Hann var jarðsettur í Pálskirkjunni í Lundúnum þar sem enn má heilsa upp á gröf hans. Englendingum var nóg boðið. Þeir sendu of fjár á þeirra tíma vísu, fjörutíu og átta þúsund pund af silfri, á mörgum þunghlöðnum kerrum til innrásarhersins og var það ný fyrirframgreiðsla fyrir frið. Af þessum auðæfum fékk Ólafur drjúgan skerf. Samt hélt hann áfram að rupla en særðist á fæti í þeim útistöðum.

Litlu eftir þetta skiptu þeir Ólafur og Þorkell um lið og gengu á mála hjá fyrrum óvini sínum, Aðalráði, til að berjast við fyrrum samherja sína. Þeir fengu vel borgað fyrir.

Aðalráður var kvæntur Emmu en hún var systir Ríkharðs hertoga í Rúðuborg í Normandí. Það var hið gamla lén Göngu-Hrólfs sem hann á sínum tíma hafði fengið gegn því að verja Valland (norðurhluta Frakklands) fyrir árásum víkinga. Göngu-Hrólfur var langafi Ríkharðs þessa. Aðalráður Englakonungur, sem hræddist árásir Sveins tjúguskeggs, ákvað að bregða sér suður yfir Ermarsundið til mágs síns í Rúðuborg. Þangað kom einnig Ólafur Haraldsson en Ríkharður hafði leigt hann til að fara í nokkrar minniháttar útrýmingarherferðir þar í grenndinni. Ólafur herjaði svo á eigin spýtur suður um strendur Frakklands, Spánar og Portúgals og allt til gömlu borgarinnar Cadiz, sem er skammt vestan við Gíbraltarsund. Þar vitjaði Ólafs í draumi maður sem nokkuð augljóslega var nafni hans Tryggvason. Draummaðurinn hvatti Ólaf til að snúa heim, því það ætti fyrir honum að liggja að verða Noregskonungur og ekki einasta í tíma heldur að eilífu. Ólafur sneri aftur með lið sitt til Rúðuborgar haustið 1013 og var þá líklega samvistum við Aðalráð konung og annað fyrirfólk við hirðina. Allt var það fólk hirðvant og kristið en Ólafur lét skírast til kristinnar trúar í desember þetta sama ár.

Hvað réð þeirri ákvörðun? Það fór ekki milli mála að kristni var það sem koma skyldi í Evrópu. Goð og blóðfórnir voru greinilega orðin út úr öllu korti. Var Ólafur að tileinka sér Evróputískuna? Fann hann snögglega til brennandi Guðsástar? Tók hann kristni til að koma ár sinni betur fyrir borð pólitískt? Því eflaust hafði Ólafur, er hér var komið, hug á völdum heima í Noregi, í það minnsta þeim völdum sem faðir hans áður hafði. Það var skynsamlegt fyrir hann að velja sér átrúnað, vini og óvini með hliðsjón af þeim áformum, og áframhaldandi heiðni var tæpast í boði.

En svo varð Sveinn tjúguskegg ákaflega bráðkvaddur snemma árs 1014. Innrásarherinn stóð uppi með Knút son hans ungan og óreyndan í stríðslist. Þá urðu sigurlíkur Aðalráðs skyndilega miklu vænni og Ólafur lofaði að hjálpa honum að berjast gegn höfuðlitlum óvinahernum. Þeir fóru á ný yfir sundið til Englands og hófu stórsókn gegn danska hernum. Knútur hörfaði þá til Danmerkur. Hann skildi eftir enska menn sem hann hafði í gíslingu en lét áður skera af þeim hendur, eyru og nef. Danir höfðu gert sér gott vígi í Lundúnaborg og réðu siglingum um Tempsá. Þetta vígi þurfti Aðalráður að sigra og nú tókst það og einkum fyrir úrræði og atorku Ólafs. Það fer að vísu tvennum sögum af því við hverja Ólafur barðist í þetta sinn. Önnur útgáfa er sú að Ólafur hafi unnið Lundúnaborg af Aðalráði fyrir Knút og fengið í staðinn vilyrði Knúts fyrir einhverjum völdum í Noregi.

En Knútur var ekki af baki dottinn heldur safnaði hann miklu liði heima fyrir og sneri vígfús aftur til Englands strax sumarið 1015 með 200 skip. Þá syrti aftur í álinn fyrir Aðalráði; stór og sterkur óvinaher í aðsigi, hann sjálfur orðinn hrumur og veiklaður, synir hans ótryggir, sundrung og liðhlaup í varnarliðinu. Þorkell hávi kaus að svíkja Aðalráð og ganga til liðs við Knút. Hann ráðlagði Knúti að reyna einnig að fá Ólaf Haraldsson til að yfirgefa Aðalráð. Ólafur sá það líklega vel sjálfur að það var ekki lengur góð viðskiptahugmynd að berjast með Aðalráði gegn Knúti.

Það er hald margra að Ólafur og Knútur hafi hist og samið um að Ólafur færi til Noregs og tæki við löndum og skyldum Haraldar föður síns í Noregi. Með því móti verður framhald Ólafs sögu skiljanlegra. Þetta er þó ekki vitað og Snorri nefnir ekkert slíkt samkomulag en það er kannski bara af kurteisi við Ólaf.

Ljóst virðist að Ólafur yfirgaf Aðalráð konung í nokkrum nauðum árið 1015. Aðalráður lést svo haustið eftir og þá tók Knútur öll völd í ríki hans og gekk meira að segja að eiga ekkjuna Emmu. Þau eignuðust saman soninn Hörða-Knút. Áður hafði Knútur búið með og líklega kvænst Alfífu nokkurri og átt með henni soninn Svein Alfífuson. Hún varð eftir þetta aukakona. Saxi fróði hélt því fram í Danasögu sinni að Alfífa hefði áður verið ástkona Ólafs Haraldssonar en Knútur stungið undan honum. Vissulega gæti það skýrt eitt og annað í samskiptum þeirra Knúts en því fer fjarri að allt sem fróðir menn þykjast vita sé satt.

Ólafur sjálfur sneri heim til Noregs um úfinn sjó seint um haustið 1015. Kannski hafði hann leyfi Knúts til að taka við tilteknum en takmörkuðum völdum í sunnanverðum Noregi; þeim sem Haraldur grenski hafði farið með. Jarlarnir á Hlöðum, bræðurnir Hákon og Sveinn, fóru með sams konar völd í norðurhluta norska ríkisins. Eflaust hafði Ólafur sjálfur önnur og stærri áform en það eitt að setjast í sæti föður síns. Hann vissi að Knútur og hans menn höfðu í mörg horn að líta á Englandi um hríð og mættu varla vera að því að sinna mikið um málefni Noregs. Hann vissi að Eiríkur Hlaðajarl var kominn til Englands og taldi að því yrði varla mikil fyrirstaða í Hlaðamönnum; Hákoni Eiríkssyni, óreyndum og bráðungum manni, og Sveini föðurbróður hans. Hann hafði í draumi hlustað á Ólaf Tryggvason hvetja sig til að taka konungsvöld í Noregi. Til þess yrði hann að sýna lagni og gæta þess að ganga ekki fram af Knúti konungi né espa hann til reiði. Hann sigldi yfir hafið með tvö skip og liðlega tvö hundruð manna lið. Víst voru það valdir menn og albrynjaðir en ekki nógu margir til að sigra í hernaði við Norðmenn enda hugðist Ólafur ná völdum í Noregi með kænsku, útsjónarsemi og mútum. Hann hafði áform um að fullkristna Noreg og því voru með í för nokkrir prestlærðir menn. Og síðast en ekki síst hafði Ólafur meðferðis fullt af peningum.

TAFLA: TILGÁTA UM TÍMASETNINGAR

993 eða 995 Ólafur Haraldsson fæðist

1005 eða 1007 Ólafur heldur í víking

1009 Ólafur kemur til Englands og berst með Þorkatli háva

1012 í apríl Kantaraborg brotin og brennd.

Ólafur Haraldsson og Þorkell hávi ganga í lið Aðalráðs

1012-1013 Lundúnaborg fellur í hendur Knúts (?). Aðalráður fer/flýr til Rúðuborgar. Ólafur herjar á Vallandi.

Ólafur herjar á Spáni

1013 í des. Ólafur skírður í Rúðuborg

1014 í febrúar Sveinn tjúguskegg deyr í Englandi

1014 í apríl Aðalráður hefur stórsókn gegn Dönum

1014 Knútur hörfar til Danmerkur.

Lundúnaborg fellur í hendur Aðalráðs konungs (?)

1015 í ágúst Knútur snýr aftur til Englands með mikinn

her

1015 um haust Ólafur Haraldsson siglir til Noregs