17. Kringumstæður

Þegar Ólafur Haraldsson var tólf ára gamall fór hann að heiman og gerðist víkingur. Hvers konar atvinnugrein var það?

Víkingaöld er látin hefjast árið 793 með árás víkinga á klaustrið á eynni Lindisfarne við norðaustanvert England. Tómstundaræningjar frá Skandinavíu birtust þar formálalaust á léttum og hraðskreiðum skipum. Þeir hlupu í land, hjuggu varnarlaust fólk, nauðguðu konum, brutu hús og brenndu, sulgu vínbirgðir klaustursins, rændu verðmætum og voru svo á bak og braut jafn skyndilega og þeir höfðu komið. Ódæði þetta spurðist víða og vakti hvarvetna ofboð og hrylling með kristnu fólki. Alkvin, skólameistari Karls mikla í Aachen, lýsti atburðum svo að heiðingjarnir hefðu ausið blóði prestanna upp um kirkjuveggina og traðkað á líkum helgra manna eins og þau væru götusorp. Víkingunum þótti þeir hins vegar hafa gert góða för, engir til varna en þýfið bæði mikið og gott. Ári síðar rændu þeir jafn varnarlaust klaustrið í Jarrow, og eftir það klaustrin á eyjunum Skye og Iona.

Um þessar mundir voru Norðurlöndin afskekktur útnári Evrópu. Giskað hefur verið á að þar hafi búið um 800 þúsund manns samanlagt en liðlega þrjátíu milljónir voru þá í Evrópu allri og flestir syðst. Norrænt fólk bjó við mjög misjöfn kjör og mismunandi afkomuskilyrði. Það hafði lengi haft spurnir af miðaldamenningunni sunnar í Evrópu en var ekki þátttakendur í henni. Líklega var lunginn af þessu fólki friðsamt sveitafólk en nokkuð frumstætt. Blóðhefndir tíðkuðust. Meginreglan var að sá veiki hlyti að tapa fyrir hinum sterka. Börn voru borin út ef svo verkaðist og einkum fötluð börn. Líklega var tíundi hver maður þræll. En um þetta bil sáu einhverjir sóknarfæri í því að stunda áhættulítinn en gróðasaman ránskap í nágrannalöndum. Auðvitað voru það einkum ungir karlar, sem sannanlega eru langhættulegustu skepnur jarðarinnar. Þetta voru víkingarnir og þeir voru tækifærissinnaðir og að mjög mörgu leyti illa siðaðir menn hvernig sem á þá er litið. Að fara í víking var að fara í ránsferð á hendur oft varnarlausu fólki. Orðið víkingur þýðir nánast sjóræningi. Víkingarnir gengu á mála hvers sem var, ef nóg var borgað, og játuðu þá trú sem hann krafðist. Aðferð þeirra var óvænt árás úr launsátri en sjaldnast skipulögð stríð. Rán, mansal og vöruskiptaverslun runnu saman í eitt. Í það minnsta framan af voru víkingar íhlauparæningjar – oft unglingsstrákar – sem endranær fengust við einfaldan landbúnað á heimaslóð.

Kannski ýtti undir ránsferðirnar áhugi á ferðalögum á ókunnar slóðir sem prísuð eru í Hávamálum. Hitt vó sennilega þyngra að þeir höfðu lengi haft spurnir af miklum auð og velsæld sunnar í Evrópu. Og ekki síður að það var lag; aðstæður voru hagkvæmar þá og þarna. Vestur-Evrópa var illa undir árásir búin og átti ekki ills von úr þessari átt. Allra síst friðsöm klaustrin. Í sundurleitu og víðlendu ríki Franka kepptu erfingjar Karls mikla um völdin og gættu ekki að sér. Engilsaxneskir smákóngar voru niðursokknir í að koma hver öðrum fyrir kattarnef. Og síðast en ekki síst höfðu víkingar yfir einstæðum skipum að ráða; þau voru sveigjanleg, grunnrist, lauflétt, hraðskreið og fóru jafnt aftur á bak sem áfram. Það liðu margar aldir áður en hraðskreiðari samgöngutæki birtust á höfunum.

Víkingaöldinni er látið ljúka árið 1066 þegar Haraldur harðráði féll við Stanforðabryggjur (Stamford Bridge) og tilraunir Dana til að ná aftur völdum á Englandi reyndust árangurslausar. Eitt og annað hafði þá breyst á þessu þriggja alda bili:

Norðurlandamenn kynntust allvel háttum annarra þjóða sunnar í álfunni og voru námfúsir. Á þessum tíma komu þeir á miðstýrðu konungsvaldi, herskyldu og skipulegri skattheimtu. Konungunum varð ljóst að skattheimta var öruggari tekjustofn en rán. Þrátt fyrir eflingu miðstjórnar urðu átök konunga við héraðs- og ættarhöfðingja um völd viðvarandi út allar miðaldir.

Í öðru lagi tóku Norðurlandamenn kristni. Kirkjan, sem þá þegar var orðin formföst og valdamikil alþjóðastofnun, skaut rótum á Norðurlöndum. Í meginatriðum studdu kirkjan og konungur vald hvort annars en voru í brothættu bandalagi.

Víkingum hélst illa á landvinningum sínum og þeir höfðu lítinn áhuga á öðru en fljótteknu fé. Þeir voru ýmist sigraðir af heimamönnum (England), hurfu ummerkjalítið í fjöldann (Rússland) eða týndust (Grænland, Vínland). Varanlegust urðu yfirráð þeirra í Normandí og landnámið á Íslandi.