16. Vitund af jarðsögu

Þennan morgun er veðrið eins og klippt úr auglýsingu; ljósblár himinn, hvít ský, grár malbikaður vegur með breiðri öxl. Við veginn snyrtileg býli og heldri manna hús frá því seint á nítjándu öldinni. Lauftré á árbakkanum. Áin heitir Ljungan og kemur undan Heilagsfjalli, þrjú hundruð og sjötíu kílómetrum sunnar og vestar. Enginn upplýsir af hverju þetta fjall er heilagra en önnur fjöll. Efra eru vafalaust flúðir og iðuköst í ánni en hér neðra fellur hún lygn og breið. Raunar er ekki ýkja langt síðan hún var ekki á heldur langur og grunnur fjörður sem teygði sig inn í landið.

Eystrasaltið er svo ungt að það er jarðsögulega varla orðið til. Enn eru skiptar skoðanir á því hvort það sé innhaf, fjörður eða bara stöðuvatn. Fyrir fimmtán þúsund árum var þar ekkert vatn heldur jökull.

Skandinavíuskaginn – Svíþjóð, Noregur og Norður-Finnland – er hluti af baltneska steinskildinum sem jarðsögulega er mjög forn berggrunnur. Elsti hluti hans kemur í ljós lengst norður frá í klöppunum á Kólaskaganum en þær klappir eru elsta grjótið sem sjá má í Evrópu. Í norsku fjöllunum rís þessi steinskjöldur hæst og nær rúmlega tvö þúsund metra hæð en síðan hallar yfirborði hans niður á við til suðurs og austurs, djúpt inn undir Eystrasaltið. Þetta er eiginlega elsti kjarninn í Evrópu.

Síðasta kuldaskeið ísaldar hófst fyrir 75 þúsund árum og því lauk fyrir rúmum tíu þúsund árum. Þá voru sumrin stutt, veturnir langir og hitastigið lágt. Vegna frosthörkunnar bast mikið vatn í jöklum og við það lækkaði auðvitað sjávarmálið. Það breytti aftur veðri og veðurskilyrðum. Þannig minnkaði vatnsmagnið í hringrásinni stórlega. Yfirborð sjávar varð sums staðar hundruðum metrum lægra en það er núna. Þá var til dæmis þurrt land þar sem nú er Norðursjór og því sokkna landi hefur verið gefið nafnið Doggerland. Orkneyjar og Hjaltland voru þá ekki eyjar umluktar sjó heldur hæðadrög upp úr flötu landi. Þá rann Elba (Saxelfur) ekki til sjávar norðan við Hamborg eins og núna heldur vestan við Noreg. Árnar Thames (Tempsá) og Rín runnu aftur á móti í einum og sama farveginum suður á bóginn þar sem nú heitir Ermarsund. Af sömu ástæðum var á þessum tímum breið landbrú þar sem nú er Beringssundið milli Asíu og Norður-Ameríku.

Á ísöldinni varð einna kaldast fyrir liðlega tuttugu þúsund árum en þá huldi jökull að heita mátti allan Skandinavíuskagann og var um þrír kílómetrar á þykkt. Jökullinn var að sjálfsögðu feikiþungur og þar sem þunginn var mestur þrýsti hann landinu eða jarðskorpunni fleiri hundruð metra niður í bergkvikuna. Utan við jökuljaðrana risu þá upp bungur eins og kringum stein sem sekkur í mjúkt leirflag. Skandinavíujökullinn þynntist til suðurs en þegar hann varð hvað mestur náðu jaðrarnir suður fyrir Berlín og Varsjá. Skriðjöklar runnu frá miðjunni út til jaðranna. Þeir surfu grópir í bergið og fluttu með sér jökulruðning ofan í lægðir.

Fyrir svo sem 18000 árum fór smám saman að draga úr mestu harðindunum. Bráðnunin á sumrin varð meiri en fannmyndunin á veturna. Jöklarnir þynntust, hopuðu og léttust. Skriðjöklar styttust og skildu eftir sig dali og jökullón með jökulruðningi á botninum. Smám saman dró úr farginu sem áður hafði keyrt Skandinavíuskagann ofan í jörðina.

Sunnan og austan við Skandinavíujökulinn mikla – á svipuðum slóðum og Eystrasaltið er nú – varð til jökullón kringum þúsaldarmótin 9000 f.Kr. Í fyrstu var það landlukt en þegar leysingarnar urðu kröftugri hækkaði í lóninu. Það var orðið tugum metra hærra en yfirborð Atlantshafsins þegar uppsafnað vatnið braut sér um síðir leið til sjávar. Það rann um breiðan farveg til vesturs í núverandi Óslóarfjörð og Kattegat. Stóru sænsku vötnin: Väneren, Vätteren, Hjälmaren og Mälaren eru leifar þessa hamfaraflóðs. Svo sjatnaði vatnið og næstu árþúsundin var það ýmist að Eystrasaltið var opið út í Atlantshaf og þá salt, eða það var innilokað bak við landbrú og ferskt. Loks tók það núverandi lögun og tengist þá Atlantshafinu gegnum mjóu dönsku sundin, sem allt eins má líta á sem ósa eða afrennsli úr stóru lóni eða hópi. Þau eru grunn og mynda háa og þrönga neðansjávarþröskulda milli hins salta Kattegats og Eystrasaltsins.

Sjálft er Eystrasaltið grunnt; meðaldýpið er 55 metrar. Helmingur vatnsins í því er á hverjum tíma kominn að ofan, ýmist sem bein úrkoma eða árvatn. Hinn helmingurinn kemur úr heimshafinu um Kattegat og inn um dönsku sundin. Þar eru straumar til beggja átta; ferskvatn rennur út á yfirborðinu en saltvatn inn með botninum. Vegna þessa er Eystrasaltið saltlítið, þó svo nafnið segi annað; heimshöfin eru fimmfalt saltari en vatnið innst í Helsingjabotni, og úti fyrir St. Pétursborg má Eystrasaltið heita saltlaust. Þar fá kýr sér vandræðalaust að drekka í fjörunni ef þær nenna ekki í næsta læk. Fiskar í Eystrasalti vita ekki almennilega í hvorn fótinn þeir eiga að stíga; vatnafiskum finnst það of salt en sjófiskum finnst það bragðlítið. Það gætir varla sjávarfalla í Eystrasalti og um vetur leggst yfir það þykkur ís.

Landið fór að rísa jafnskjótt og hinn firnaþykki jökulskjöldur sem þjappað hafði Skandinavíuskaganum niður í bergkvikuna tók að bráðna að einhverju marki. En jörðin flýtir sér ekki og þess vegna varir landrisið enn þó svo jökullinn sé löngu horfinn. Þar sem hann var þykkastur á kuldaskeiðinu og mest þyngslin voru, reis og rís landið mest en minna þar sem jökullinn var þynnri. Spölkorn norðan við Sundsvall, þar sem heitir Höga kusten eða Ströndin há, er landrisið enn þann dag í dag tæpur sentimetri á ári. Suður við Gotland rís landið aftur á móti bara um sentimetra á hverjum áratug og Borgundarhólmur rís alls ekki neitt. Mest hefur landrisið orðið norðan við ósa Ångerman-ár þar sem landið hefur lyfst um 285 metra frá því á ísöld. Þar er þess vegna langhæsta fjallið á bökkum Eystrasalts. Lengst uppi í hlíðum þess má vel sjá gamla sjávarmálið frá því á ísöld. Áður fyrr trúði fólk því að þetta væru ummerkin eftir Syndaflóðið mikla sem sannaði enn einu sinni að Biblían færi með rétt mál.

Vegna landrissins er botn Eystrasaltsins eins og diskur sem hallast til suðurs og vesturs. Vatnið rennur af honum út í Atlantshafið og fari sem horfir mun Eystrasalt þorna upp einhvern tíma úti í framtíðinni. Jarðsögulega mun það að öllu óbreyttu gerast rétt bráðum.

Á kuldaskeiðum ísaldarinnar komu úrkomuskýin úr vestri yfir Atlantshafið rétt eins og nú og það skefldi yfir fjallgarðinn Kjöl. Að vestan og sjávarmegin var sæbratt; skriðjöklarnir þeim megin voru stuttir og þar brotnuðu borgarísjakar í sjó fram. Svíþjóðarmegin lagðist snjórinn aftur á móti í djúpa skafla. Þar varð jökullinn þykkastur og þaðan runnu skriðjöklar langan veg suður og austur og færðu með sér aur og grjót. Þar varð flatara land og þess vegna vorum við Gísli vissulega að paufast upp í móti lengstan part ferðarinnar, en brattinn var svo lítill að við tókum varla eftir honum. Það gerði heldur ekki áin Ljungan sem sýndist standa í stað en ekki renna.