15. Myndir á vegg

Nú hvíldumst við vel í kofanum um nóttina og bitmýið á bökkum vatnsins svaf vært og bjó sig undir næsta dagsverk. Hámarksflughraði bitmýs mun vera tæpir þrír kílómetrar á klukkustund og það getur því með engu móti haft við einbeittum hjólreiðamanni. Það er aftur á móti reynsla mín að grimmir hundar gefist yfirleitt upp á að glefsa til hjólreiðamanns sem nær tuttugu og fimm kílómetra hraða. Það er viðráðanlegt að ná þeim hraða á jafnsléttu en þurfi maður að fara upp brekku vandast málið og þá verður að velja milli þess að springa úr mæði eða verða fyrir hundsbiti.

Að loknum morgunverkum gengum við til kirkjunnar á Stöð. Eflaust hafa í þeirri kirkju verið unnin mörg gæfuleg prestsverk í tímans löngu rás, efnisbörn skírð og bændahöfðingjar bornir til grafar en engu að síður er því fyrst og fremst haldið að gestum að í þessari kirkju hafi leikkonan Ingrid Bergman gift sig í fyrsta sinn. Við Gísli vorum nógu rosknir til þess að vita hver Ingiríður þessi var og hafa séð hana í bíó en mundum með engu móti hve mörgum mönnum hún var gefin og stóð líka nokkuð á sama um það.

Innandyra gat að líta ennþá nafntogaðri konur sem voru þær María guðsmóðir og Anna mamma hennar, sem maður sér miklu sjaldnar.

Maríumyndin var tréskurðarmynd þeirrar gerðar sem nefnd er „María miskunnseminnar“, eða Maria misericordia. Á þannig myndum hefur María brugðið yfir axlirnar síðri og víðri yfirhöfn og undir kápulafinu sér maður margar litlar og hræddar mannverur, sem hafa skriðið þangað til að fá skjól fyrir hreggviðrum heimsins. Almúgafólk gat leitað til Maríu með alls konar vandræði og jafnvel heimskuleg sjálfskaparvíti. Það mátti nokkurn veginn ganga að því vísu að hún vildi manni ævinlega vel og oft gat hún gert gott úr jafnvel versta klúðri. En þó hún væri bóngóð var hún samt engin blúnda og ekki borgaði sig að espa hana upp. Það henti einhverju sinni munk að mæta of seint í kvöldmatinn í klaustrinu svo hann missti af skammtinum sínum. Vafalaust hefur hann verið svangur og líka vanstilltur, því hann missti alla stjórn á sér og til þess að ná sér niðri á einhverju réðst hann með sjálfskeiðungnum sínum á Maríumynd sem hékk þarna á vegg. Þegar af honum bráði lyppaðist hann niður í dimmu skoti í klaustrinu og þar lá hann í iðrun og eftirsjá í ein þrjátíu samfelld ár. Í ofanálag visnaði handleggurinn sem hélt á hnífnum og var honum ónýtur síðan. Það hafði þá snuggast þetta litla í Maríu út af þessu atviki.

Önnur tréskurðarmynd var í Stöde-kirkju og á henni gat að líta þrjár persónur. Þar er fyrsta og stærsta að telja Önnu, ömmu Jesú, sem situr með Maríu dóttur sína í kjöltunni. María er þarna á stærð við átta ára barn en hefur sjálf örsmáan Jesú á hné sér. Hann er fullorðinslegur í fasi og les í bók. Myndin er gömul og persónurnar slitnar. Hendur mæðgnanna eru dottnar af þeim og einnig andlitið af Jesú. Annað eins fer forgörðum á langri ævi því þessi mynd var keypt af bíldhöggvara handa kirkjunni árið 1528 og kostaði þá ein sjö hestverð.

Svona styttur kalla Svíar Anna själv tredjeog þýðir „Anna ein af þremur“. Þær urðu vinsælar í Evrópu á miðöldum og einhverjar þeirra bárust til Íslands; þannig mynd, skorin í eikartré, var til dæmis í kirkjunni að Holti í Önundarfirði en er nú á Þjóðminjasafninu. Það kom meira að segja fyrir að enn var aukið í og fjórar kynslóðir sýndar á sömu myndinni. Þá sat Emerentia, langamma Jesú, með hin þrjú og þær myndir kölluðust „Emerentia ein af fjórum“.

Í Biblíunni segir fátt af foreldrum Maríu, sem kemur þó ekki í veg fyrir að um þá yrðu til sögur. Ein er sú að Anna hafi verið gift þremur mönnum hverjum fram af öðrum; fyrst Jóakim, þá Kleofasi og loks Salómon. Hún missti þá alla en hafði áður átt eina dóttur með hverjum þeirra og allar hétu þær María. Með Jóakim átti hún guðsmóðurina sem var elst en yngsta Marían giftist Zebedeusi nokkrum og átti með honum tvo drengi sem seinna urðu postular; Jakob og Jóhannes. Það er við þann Jakob sem Jakobsvegurinn til Santiago de Compostela á Spáni er kenndur. Svo er sagt að það hafi verið þessi yngsta María sem borgaði fyrir síðustu kvöldmáltíðina sem Jesús og postularnir átu á skírdagskvöldið. Auðvitað þurfti líka að borga fyrir þá máltíð eins og aðrar; það er ekkert til sem heitir ókeypis dinner.

Þótt Biblían sé fáorð um Önnu var hún líklega mikill kvenkostur. Hallur prestur Önundarson lýsti henni allavega fagurlega í kvæðinu Náð sem hann setti saman á sextándu öldinni:

Anna glóar í guðdóms ranni,

sem gimsteinn fullur í skæru gulli,

eyðing böls, en upphaf heilsu,

allir menn eiga lúta henni. [1]

Það þótti betra en ekki að biðja hana um gott hjónaband, léttar fæðingar og barnalán og ég hef lesið í fræðiriti að hún sé „fyrirrennari hinnar góðu húsmóður sem varð eftirlæti lútherstrúarmanna fram á þennan dag“, og í því felst ekki lítil ábyrgð. [2]

Í Maríusögu sem samin var á þrettándu öld, hver veit hvar suður í Evrópu, er rakið að Jóakim og Anna, foreldrar Maríu, hafi lengi vel ekki eignast börn. Nágrannar þeirra sögðu að Guði þætti lítið varið í Jóakim og hefði þess vegna gert hann ónýtan og Jóakim var sjálfur afar skömmustulegur yfir þessu ástandi. Þá birtust þeim hjónunum englar og boðuðu að senn kæmi brauð í ofninn og það þrátt fyrir að Anna væri eiginlega komin úr barneign.

En eftir það fóru þau heim og áttu hjúskaparfar saman, og af því munúðlífi gátu þau barn. Og var það barn getið með hinni gömlu synd sem hvert annað er af karlmanni og konu gest. [3]

Guðfræðingar skeggræddu einmitt af miklum áhuga það atriði hvernig María kom undir. Þeim þótti pirrandi ef það hefði gerst með hinum venjulega samræðislosta. Það varð að guðfræðilegu samkomulagi að samfarir hjónanna hefðu í þessu tilfelli verið algjörlega nautnalausar, rétt eins og hvert annað verk sem þurfti að vinna, og þær hefðu aldrei verið endurteknar. Þetta vissi séra Hallur enda segir hann í kvæðinu sínu: „Mætust var án munúð[ar] getin …“[4]

Í annan stað höfðu guðfræðingar þunga áhyggju af erfðasyndinni, sem loðir óafmáanlega við hverja einustu manneskju alveg frá upphafinu í Eden. Þeir veltu því fyrir sér hvort erfðasyndin hefði ekki borist í Maríu eins og vant er við getnaði og svo aftur frá henni til Jesú sjálfs. Það var fræðilega séð alveg óþolandi tilhugsun. En þeir fundu ágæta lausn á þessu vandamáli. Þeir þóttust vita að jafnskjótt sem getnaðurinn var um garð genginn hafi Drottinn brugðist við hart, náð í nýfrjóvgað eggið og þvegið það af erfðasyndinni en síðan sett það aftur á sinn stað í leginu. Guði er ekkert ómögulegt. Með þessu móti varð María Jóakimsdóttir getin með viðunandi flekklausum hætti og Píus páfi IX. staðfesti það með páfabréfi árið 1854.

Í flestum kirkjum við Ólafsveginn má líta tréstyttur af heilögum Ólafi og svo var einnig í kirkjunni í Stöde. Hann sat þar á vegg, tómlegur á svipinn og hafði týnt öxinni sem hann vanalega hefur í hægri hendi. En ekki fjarri honum var tréskurðarmynd af Mikjáli erkiengli einmitt á því augnabliki þegar hann kom óþverranum Lúsífer undir. Lúsífer, sem upphaflega var engill á himnum, gerði á sínum tíma uppreisn gegn Guði og af því spratt söguleg og afdrifarík borgarastyrjöld í himnaríki. Þeir fóru hvor fyrir sínum her; Mikjáll og Lúsífer. Átökunum linnti þegar Mikjáli tókst að hrinda Lúsífer út af brún himinsins og niður þangað sem seinna varð Helvíti. Þarna urðu því ákaflega örlagaþrungin tímamót. Tréskurðarmeistaranum hafði því miður alls ekki tekist nógu vel að túlka hrikaleik augnabliksins, því á myndinni var Mikjáll ljóshærður stráklingur með skjöld. Undir fótum sér hafði hann meinleysislega skepnu sem einna helst líktist sel með skeggjaðan mannshaus. Ókunnugur maður gæti haldið að þarna væri um að ræða einhvern útúrsnúning á ferð Sæmundar heim til Íslands á selnum að loknu háskólanámi í París.

[1] Hallur prestur Ögmundsson: „Náð.“ 43. vísa. Í Kvæðasafn eptir nafngreinda íslenzka menn frá miðöld. Gefið út af Hinu íslenzka bókmentafélagi. Reykjavík 1922-1927. Bls. 337.

[2] Inga Huld Hákonardóttir: „Frá aðalskonum til hversdagskvenna.“ Í Kristni á Íslandi II. bindi. Útgefin af Alþingi. Reykjavík 2000. Bls. 267.

[3] Maríukver: Sögur og kvæði af heilagri guðsmóður frá fyrri tíð. Hið íslenska bókmenntafélag. Reykjavík 1996. Bls. 8.

[4] Hallur prestur Ögmundsson: Náð. 67. vísa. Í Kvæðasafn eptir nafngreinda íslenzka menn frá miðöld. Gefið út af Hinu íslenzka bókmentafélagi. Reykjavík 1922-1927. Bls. 343.