Vandræðalegt erindi Gabríels

Þann 25. dag marsmánuðar fyrir rúmum 2008 árum, plús/mínus x ár, kom erkiengillinn Gabríel í viðkvæmum og vandasömum erindagjörðum til Maríu, sem kölluð er guðsmóðir. Hann heilsaði henni virðulega með orðunum „Ave María, gratia plena,“ eða „Heill sé þér María, þú náðarfulla.“ Við þessi kveðjuorð hafa þeir báðir Sigvaldi Kaldalóns og Schubert samið smekkleg sönglög. Tuttugasti og fimmti mars er síðan kallaður boðunardagur Maríu, af því erindi Gabríels var það að tjá Maríu að nú væri hún orðin ófrísk eftir óhefðbundnum leiðum og faðirinn væri ekki Jósep eiginmaður hennar heldur Guð sjálfur.

Það er til fjöldi mynda af samfundi þeirra Gabríels og Maríu þennan dag og meðal þeirra er ein sem forðum var í kirkjunni í Ögri við Ísafjarðardjúp en nú í Þjóðminjasafninu. Skoði maður hana kemur í ljós að húsakynni þeirra Maríu og Jóseps er furðu ríkmannleg. Stofugólfið er lagt marmaraflísum af því tagi sem aftur eru komnar í tísku. María krýpur við einskonar altari niðurlút með lokuð augu. Tómas Guðmundsson hefur ort um hana, að á þessari stundu hafi sál hennar verið „dimm og heit eins og austurlensk nótt“, en það virðist orðum aukið því af myndinni að dæma er María náföl og henni virðist hálfkalt. Gabríel stendur yfir henni allstór og fagurvængjaður, en með þann andlitssvip sem heima í Torfalækjarhreppi hinum forna var kallaður fálkalegur. Eysteinn Ásgrímsson munkur hefur fært í letur stutt ávarp sem Gabríel flutti við þetta tækifæri. Það er ekki hægt að lá Gabríel það þó hann væri taugaveiklaður eins og á stóð og færi í kringum hið raunverulega erindi sitt eins og köttur kringum heitan graut, en hann sagði þetta:

„Máría, hlýð nú orðum várum,

frægast víf, þér færi eg ave,

full miskunnar sætum brunni.

Samangaupnandi sína skepnu,

sannur höfðinginn engla og manna,

byggir þér fyrir brjósti skæru

blessuð mær, þú ert sprundum hærri.“

Eðlilega varð María eitt spurningamerki undir þessari ræðu. Að vísu þóttist hún sjá að Gabríel væri engill af því aðrir karlmenn höfðu ekki vængi, en að öðru leyti hefði hann getað verið frá skattinum. Gabríel, sem er einn erkienglanna og þeir eru allir stórgáfaðir, skynjaði að þetta var ekki alveg að virka, svo hann herti upp hugann og sagði hátt og skýrt:

„Guð himnanna fram mun fæðast,

frúin skínandi af holdi þínu.“

Þá skildi María loksins hvað hann var að fara og að hún væri orðin ólétt. Þó svo þau Jósep maður hennar hefðu verið í hjúskap alveg frá því hún var tólf ára, en það þótti mátulegur giftingaraldur í Galileu forðum, þá höfðu þau ekki sofið saman. Ástæður þess eru öllum sagn-, guð- og kynlífsfræðingum ókunnar og óskiljanlegar. Eins og fram kemur í Matteusarguðspjalli varð Jósep af eðlilegum ástæðum nokkuð hugsandi yfir þessari óvæntu og að því er virtist tilefnislausu þungun konu sinnar. Hann ætlaði að fara að losa sig við hana í kyrrþey en fékk þá vitrun af himnum, en vitrun var fyribæri sem í gamla kom nokkurn veginn í staðinn fyrir SMS-skilaboð. Í vitruninni sagði að hér væri hreint ekki um framhjáhald að ræða heldur svo kallaða kynlausa æxlun sem María sjálf hefði hvorki vitað um né haft neitt minnsta gaman af. Jósep var að vísu iðnskólagenginn en hafði þó aldrei heyrt um svona æxlanir en ákvað að láta kyrrt liggja og trúa því að María væri flekklaus og jafngóð eins og áður. Jósep virðist hins vegar þarna hafa ákveðið að vera sjálfur faðir að börnum þeirra hjóna upp frá þessu, því nú komu sex börn í beit sem hann átti öll sjálfur; strákarnir Jakob, Jósef, Júdas og Símon, og stelpurnar Salóme og María.

Kaþólska kirkjan gerði sér lengri og meiri rellu út af þessu svolítið óheppilega máli heldur en Jósep. Aftur og aftur rökræddu biskupar, klerkar, ábótar og kardínálar þennan getnað fram og til baka á kirkjuþingum, mér liggur við að segja að þeir hafi smjattað á honum. Þegar tæp sex hundruð ár voru liðin frá stuttum fundi Gabríels og Maríu samþykkti loks kirkjuþing með miklum meirihluta atkvæða, að málið þætti fullkannað; getnaður Jesú hefði verið eins konar hugverk og María því jafnhrein og óspjölluð meyja eftir heimsókn Gabríels eins og fyrir hana. Samþykktin hreinsaði líka Gabríel sjálfan af þrálátum grunsemdum um að hann hefði erindað fleira við Maríu en það eitt að flytja henni ávarp. Honum hafði leiðst mjög að liggja undir þannig áburði.

En spurningin um hinn flekklausa getnað lét ekki siðvitund guðfræðinga og kennimanna í friði. Þeir voru komnir á bragðið og þegar fram í sótti fannst þeim sífellt meira pirrandi að María sjálf hefði verið getin af foreldrum sínum með gamla laginu, það er að segja með frygðarstunum, í unaði og bullandi losta. Þeim fannst að María væri þá miklu betur viðeigandi og virðulegara ílát undir hugrænt sæði guðs almáttugs, ef einnig hún sjálf hefði verið getin með flekklausum hætti. Kaþólska kirkjan rannsakaði þetta atriði og rökræddi í full þrettán hundruð ár. Það var ekki fyrr en árið 1854 sem botn fékkst í málið og Píus páfi IX gaf út þann úrskurð, að ekki einasta hefði getnaður Jesú verið flekklaus með öllu heldur hefði svo einnig verið um getnað móður hans. Sextán árum seinna samþykkti svo kirkjuþing haldið í Vatíkaninu, að dómar páfans væru óskeikulir og ávallt réttir, svo ekki er um þetta atrið að efast.

Þó að flekklaus getnaður, conceptio immacculata, sé orðinn sárasjaldgæfur nú á dögum eru ýmsar heimildir um hann frá öldunum kringum Krists burð, svo jafnvel mætti kalla þær blómatíma þessarar greinar. Svo aðeins eitt dæmi sé nefnt, þá skrifaði rómverski sagnfræðingurinn Tacitus í bók sinni Germanía um þjóð sem bjó lengst í norðri og hann kallaði bítóna. Hugsanlega hefur hann átt við Finna eða Sama. Land bítóna sagði hann að væri út undir heimsenda og raunar svo nálægt honum, að þar heyrðist greinilega glymur hinnar upprennandi sólar á morgnana, og segir sig sjálft hve ljúft hefur verið að vakna við hann. Konur í landi þessu sagði hann, að ættu aldrei nein mök við karlmenn en yrðu hinsvegar óléttar af vatninu sem þær drykkju. Undan þeim og þessu frjóvgandi vatni komu ljómandi fallegar stúlkur en sveinbörn voru öll fædd með þeim ósköpum að út úr bringunni á þeim óx hundshaus. Þó Tacitus nefni það ekki, þá er alls ekki ólíklegt að einmitt þessi vansköpun karlanna í landi bítóna hafi svipt konurnar allri löngun til að eiga nokkurt samstarf við þá um getnaði og þær hafi þess vegna snúið sér að vatninu. Svona getur farið þegar karlmenn eru sinnulausir um útlit sitt.

Tómas Guðmundsson: Ljóðasafn. Helgafell. Reykjavík 1961. S. 74

Íslenskt ljóðasafn. I. bindi. Almenna bókafélagið. Reykjavík. 1984. S. 206

Matt. I:19

Bowker, J.: The Complete Bible Handbook. Dorling Kindersley. London 1998

Baigent, M. og Leigh, R.: The Inquisition. Penguin. London. 2000

Tacitus, P.C. : Germanía. Hið íslenska bókmenntafélag. Reykjavík. 2001. 45. kafli