Útsjónarsemi Ingibjargar svörtu og stjórnviska forstöðukonun

Til að ná ástum einhvers þarf oft útsjónarsemi, þolinmæði og jafnvel klæki, og það ekki síst þegar viðkomandi eða aðrir eru mótfallnir ástunum eða þá ef kringumstæðurnar eru önugar. Hún sýnir þetta vel sagan sem Guðmundur Jónsson segir og annað hvort heitir Lyktin í kvennaskólanumeða Ólyktin í kvennaskólanum.

Of lítið hafa fræði- og áhugamenn um ástir fjallað um ritverk Guðmundar þessa garðyrkjumanns á Blönduósi. Hann gaf út nokkrar bækur, þar á meðal smásagnasöfnin Fríða í stjórnarráðinu og Hann bar hana inn í bæinn, og frumlega hugsun hans og óvenjulega skynjar lesandinn af titlunum einum. Hann dvaldi um hríð í Danmörku og segir frá margháttaðri reynslu sinni af trjágróðri og konum í bókinni Heyrt og séð erlendis, sem Bókaforlag Odds Björnssonar á Akureyri gaf út árið 1956. Kápumyndin sýnir þunnhært höfuð hans en bolurinn hefur verið klipptur af við hökuna. Dökk, þung, kringlótt hornspangargleraugu og sígarettustubbur á vörunum, sennilega filterlaus Camel. Þessi stubbur var eftirminnilegasta kennimerki hans og með hann í munni gekk hann að öllum verkum frá morgni til kvölds og hafði náð ótrúlegri leikni í að tala í sífellu án þess að taka hann út úr sér. Aldrei man ég eftir glóð í stubbnum og hugsanlega var Guðmundur algjör bindindismaður á tóbak. Eldheitt áhugamál hans var að stofna minningarlundi um merkismenn norðanlands með myndastyttum: um Hjálmar á Bólu, um Jón biskup Arason að Munkaþverá og Elínargarð við Kvennaskólann á Blönduósi. Sum þessi stórmenni eru nú komin á kaf í þyrrkingslegan trjáflóka sem Guðmundur á sínum tíma gróðursetti niprum fingrum, þá litla græðlinga.

Í verkum Guðmundar er að finna margt fróðlegt um ástina. Ég gæti borið niður í sjálfsævisögulega kaflann Ég dvaldi í sumarbústað með stúlku, sem ég þekkti ekki, eða smásöguna Það getur verið svo dásamlegt að fá botnlangabólgu, en ég kýs sögu sem ber heitið Lyktin í kvennaskólanum, en er kynnt sérstaklega á bókarkápunni undir nafninu Ólyktin í kvennaskólanum sem út frá söguefninu er réttara. Hér var Guðmundur langt á undan sinni samtíð, því ekki einu sinni uppreisnarmönnunum í Níhíl-hópnum hefur dottið í hug að láta sögur sínar heita sitt hvoru nafninu utan á bókum og innan í þeim.

Sögusviðið er heimavistarkvennaskóli í Sandhólavík, sem engum staðkunnugum dylst að er hinn rómaði Kvennaskóli á Blönduósi. Áratugum saman laðaði hann til sín bestu blóm íslenskra ungmeyja hvaðanæva af landinu í því skyni að uppfræða þær í útsaumi, fatapressun og sláturgerð. Margar þeirra áttu alls ekki afturkvæmt til sinna heima heldur voru teknar til kosta og juku síðan ævilangt enn við ágæti hins húnvetnska kynstofns.

Þegar í upphafi er forstöðukonan Hansína kölluð til sögunnar, hámenntuð kona í húsmæðravísindum erlendis frá. Sjálf er hún jómfrú og berst nætur sem daga hatrammri en vonlítilli baráttu við að vernda meydóm kvennaskólameyjanna gegn aðsteðjandi kynferðislegri áleitni frá ungum einhleypum bændum sem búa út við jaðar sögusviðsins. Þegar á annarri síðu dregur til stórra tíðinda. Það er sjöundi janúar og kvöldið áður hafði verið þrettándaball í Sandhólavík. Allar námsmeyjarnar höfðu skilað sér í hús, guði sé lof, en þegar fólk kom á fætur um morguninn hafði ókennileg og megn ólykt breiðst um gjörvallt skólahúsið. „Þetta er ljóta andskotans lyktin“ sagði vefnaðarkennarinn, og fnykurinn læddist undir hurðir, skreið upp veggi og læsti sig í húsgögnin, smaug inn í strokið lín og lét jafnvel ekki súrmatinn ósnertan. „Geymið þið óhrein bindi hér inni, í staðinn fyrir að láta þau fara í þvott?“ spyr forstöðukonan Hansína, hugkvæm og athugul, en svo reynist ekki vera. Þefurinn hjaðnar að vísu og leysist upp í úrsvölu janúarloftinu, en næsta fimmtudagsmorgun, sem einmitt er morguninn eftir útivistarkvöld, finnst fnykurinn á ný. Var einhver stúlknanna með illa lyktandi sjúkdóm? hugsar Hansína, og hringir í héraðslækninn sem framkvæmir tímafreka rannsókn á öllum meyjunum kviknöktum. Hann beitir þeirri rannsóknaraðferð sem síðar átti eftir að ryðja sér til rúms í fiskvinnsluhúsum og heitir skynmat.. Ekkert finnst, frá öllum líkamsopum stafar þægilegri angan, leyndardómurinn þrjóskast við að opinbera sig, spennan magnast og verður þrúgandi.

Óþefnum skýtur upp aftur og aftur og hann reynist stækastur í herbergi sem heitir Paradís. Þar hafa tvær Ingibjargir verið heimilisfastar veturlangt, önnur blondína og kölluð Ingibjörg hvíta; hin dökkhærð, Ingibjörg svarta. Þetta minni lætur Guðmundur kallast á við Ísold hina björtu og hina svörtu úr miðaldasöngvum. Líður svo fram veturinn, lyktin kemur einkum að morgni eftir útivistarleyfi og hjaðnar síðdegis.

Um páskana er Hansínu ásamt vefnaðarkennaranum boðið í veislu úti í sveit; tuttugu og sjö brauðsortir eru á borðum. Á heimleiðinni verður þeim gengið fram hjá súrheysgryfju, þar sem vöðvastæltur foli ósandi af kynorku og frumstæðum húnvetnskum krafti er að moka súrheyi með gaffli og fnykinn leggur yfir alla sveitina. „Hér er sama helvítis lyktin.“ segir hinn orðljóti vefnaðarkennari en forstöðukonan þaggar óðara niður í henni en hugsar sitt. Um kvöldið segir Hansína við sjálfa sig „sometimes it is hard to be a woman“, sem Dolly Parton löngu síðar greip á lofti og notaði í frægu sönglagi. Hún tekur viskíflösku í aðra hendina, sódavatn í hina, og leggur leið sína til herbergisins Paradísar. Þar situr hún lengi á eintali við Ingibjörgu svörtu.

Guðmundur Jónsson garðyrkjumaður, sem á baksíðu bókarinnar er líkt við sjálfan Guy de Maupassant, er þögull um hvað þær skröfuðu, en þegar þær skiljast mælir Hansína, hin vitra og móðurlega forstöðukona sem þrátt fyrir einlífi sitt og áratugalanga varnarbaráttu gegn löngunum holdsins er rík bæði af skilningi og þolgæði: „Þú ert góð stúlka, en mundu það góða mín, að best af öllum dyggðum er þagmælskan“

Af þvílíkri list hefur höfundur þá spunnið söguþráðinn, að hann þarf ekki einusinni að hafa á því orð við lesandann, að aldrei framar verður ólykt í kvennaskólanum morguninn eftir útivistarleyfi. Afur á móti skilur hann þennan sama lesanda eftir með nagandi spurninguna, hver orðið hafi örlög Ingibjargar svörtu og hvort hún hafi í framtíðinni átt þátt í að efla og styrkja dyggðir hins húnvetnska kynstofns í rekkjunni hjá hinum illa þefjandi fola. Með sögunni hefur Guðmundur Jónsson, garðyrkjumaður, síreykingamaður og minningarlundafrömuður, sett okkur eftirminnilega fyrir sjónir, að ástin getur smogið inn á algjörlega forboðna staði og skilið þar eftir sig hin undarlegustu ummerki.

Guðmundur Jónsson: Fríða í stjórnarráðinu. Prentsmiðjan Leiftur. Reykjavík. 1968 S.49-54