Um nauðsyn tilbreytinga og yfirþyrmandi leiðindin í ríki guð

Um Benedikt þann sem áður bjó í Króki á Skaga er sögð þessi saga:

„Einu sinni voru ísalög mikil á Húnaflóa. Benedikt sá, að ákaflega stór selur lá þar uppi á jaka, og virtist honum hann sofa. Hann gekk nú fram á ísinn, og langaði hann mjög til þess að ná selnum, en enga hafði hann byssuna. Benedikt læddist að selnum, komst á bak honum og náði fram fyrir hreifana. Kobbi fór að brjótast um, og fór svo um síðir, að hann gat rifið sig ofan í vök. Benedikt þótti leiðinlegt að sleppa af selnum og réð það af að fara ofan í vökina á eftir honum. Tóku þeir nú að fljúgast á ýmist í kafi eða ofansjávar, því að selurinn gerði allt, sem hann gat, til þess að losa sig. Loksins leiddist Benedikt þóf þetta. Hann fór þá á bak selnum og herti á honum tökin sem mest hann mátti. Við það stakk selurinn sér, og hélt Benedikt honum niður við botn, þangað til hann kafnaði. Eftir það hélt Benedikt heim og hafði selinn með sér.“

Nú kann einhver að spyrja á hvern hátt þessi groddalega saga um Benedikt í Króki og selinn komi elsku og ástum við, en það er jafn auðséð eins og mér er ljúft að svara því. Svarið er tilbreyting. Jafnvel framúrskarandi tilfinning eins og ástarsælan er verður einhæf og leiðigjörn til lengdar. Það þarf að skjóta öðru efni óskyldu inn í þætti um ástina, alveg eins og það þarf að að gera hlé á ástinni og víkja huganum að öðru inn á milli til að halda henni vakandi og skerpa hana. Þessu til sönnunar má vísa til sjálfra stofnenda Íslands byggðar, Ingólfs Arnarsonar og Hallveigar Fróðadóttur. Hvergi, hvorki í norskum né íslenskum heimildum, er annað gefið í skyn en að ástafar þeirra hjónanna hafi í öllum aðalatriðum verið heitt og innilegt. Samt hefur ástarunaður þeirra bersýnilega verið orðinn leiðigjarn og þreytandi, þegar þau komu til Reykjavíkur. Annars hefði ekki Birgir Hartmannsson getað gert grein fyrir því á hagyrðingamóti árið 1995, að Hallveig mælti fram eftirfarandi vísu fyrsta kvöldið sem þau hjónin áttu saman í Reykjavík.

Í bólinu sagði hún við bónda sinn

og bældi sig geispandi niður.

„Ek em með höfuðverk, Ingólfur minn,

og eigi í stuði, – því miður.

Það kveður óneitanlega við allt annan tón í vísu, sem Ragnar Ingi Aðalsteinsson hefur eftir Guðrúnu Ósvífursdóttur, enda hafði hún vissulega miklu meiri tilbreytingu í ástum sínum, verandi fjórgift kona.

„Engu ég ræð þegar Amors er dómurinn fallinn

og oft reynist snúið að ráða í tungumál hjartans,-

ég er yfirleitt verst þeim sem ann ég þó mest, það er gallinn,“

umlaði Guðrún og skreið upp í bælið til Kjartans.

En það eru til sterkar vísbendingar um að það sé einmitt hverfulleikinn sem er uppspretta sjálfrar lífsnautnarinnar og hinnar raunverulegu ástar. Þetta vissi hinn víðförli Ódysseifur, en á langferðum sínum naut hann um langa hríð gistivináttu gyðjunnar Kalypsó. Hún var ódauðleg eins og allt goðakyns; þar með vissi hún að ekkert sem hún tók sér fyrir hendur þurfti nokkru sinni að taka enda og hafði í hendi sér að framlengja alla nautn í hið óendanlega. Meðan guðir höfðu náttúru voru þeir sólgnir í ástarsambönd við mennska menn og Kalypsó festi ást á Ódysseifi. Hún bauðst til að geraeinnig hann ódauðlegan svo hann gæti dvalist hjá sér og þau notist til endiloka tímans, í stað þess að snúa heim til konu sinnar Penelópu. Hann tregðaðist við. Eitt sinn sátu þau saman í hellinum mikla þar sem Kalypsó bjó. Hún setti fyrir hann alls konar fæðu, slíka sem mennskir menn eta, bæði mat og drykk. Fyrir hana sjálfa lögðu ambáttir ódáinsfæðu og ódáinsvín.Við þetta tækifæri tóku þau tal saman. Gyðjan Kalypsó sagði:

„.. margráðugi Ódysseifur, viltu þá að svo vöxnu máli fara nú þegar heim til þíns kæra föðurlands? En ef þú vissir, hve margar raunir liggja fyrir þér, áður en þú kemst heim í föðurland þitt, þá mundir þú heldur kjósa að vera hér kyrr hjá mér í þessu húsi, og verða ódauðlegur, enn þótt þig langi mjög til að sjá konu þína, er þú þreyr æ alla daga; þykist eg þó víst ekki vera síður en hún, hvorki að vexti né vænleik, því alls ekki mega mennskar konur jafna sér við ódauðlegar gyðjur að vexti og fríðleik.“ Hinn ráðagóði Ódysseifur svaraði henni og sagði: „Reiðst mér ei, tignarlega gyðja, fyrir þá skuld; eg veit fullvel, hvað tilkemur, að hin vitra Penelópa er þér óálitlegri bæði að vexti og vænleik upp á að sjá; hún er dauðleg, en þú ódauðleg og eldist eigi. En engu að síður vil eg og þrey eg eftir því alla daga, að komast til húss míns og sjá minn heimfarardag.“

Hinn vitri Ódysseifur vissi, að það er hverfulleikinn sem er rót lífsnautnarinnar. Það er vitneskjan um að við erum dauðleg og allt okkar tekur enda, sem gefur þessu skamma og hverfula lífi bragðið og litinn. Þess vegna þáði hann það ekki þegar gyðjan Kalypsó bauð honum eilíft líf og óendanlegan unað. Hann vissi að ekkert sem er óendanlegt er eftirsóknarvert, heldur er það tómt, snautt og án allrar eftirvæntingar. Hann vissi sem var að skammvinn stund er gjöful en eilíft líf er einskis virði. Kannski vissi Hallveig Fróðadóttir þetta líka, þótt hún kæmi öðru vísi orðum að því.

Italo Calvino skrifaði heila bók um riddara sem bókstaflega var ekki til, en það sem ekki er til er að sjálfsögðu endalaust, eilíft og fullkomið á sinn hátt eins og guðirnir. Hann sagði frá stúlkunni Bradamante, sem á öldum áður barðist í her Karlamagnúsar. Margt er á huldu um Bradamante þessa og eitt er það að hún var samtímis allt önnur persóna; hún var nefnilega líka nunna að nafni Theódóra í klaustri af reglu heilags Kólumkilla og skrifaði frásögnina um sjálfa sig í gegnum þennan ítalska höfund sem þó var var uppi ellefu öldum á eftir henni. Kannski varð þessi tvískinnungur í eðli Bradamante til þess að ástleitni hennar leitaði á óvenjulegar slóðir, en hún elskaði af öllu hjarta riddara sem barðist í sama liði og hún og hét Arnnúlfur Emó Bertrand af Gvíldíverni. Hann var að sönnu frábær stríðsmaður en var sérstakur að þessu leytinu að hann var ekki til. Undir hvítu herklæðunum hans var enginn líkami, þau voru galtóm, undir hjálminum var ekkert andlit, enginn haus, í hönskunum engar hendur, engir fingur. Calvino gefur eftirfarandi náttúrufræðilega skýringu á tilveru þessa manns í bókinni Riddarinn sem var ekki til:

„Um það leyti er þessi saga gerðist var ennþá margt á reiki í veröldinni. Ekki var sjaldgæft að rekast á nöfn og hugsanir og form og stofnanir sem áttu sér enga stoð í hlutveruleikanum. Og að hinu leytinu var urmull hluta og eiginleika og einstaklinga sem ekki áttu sér sérstakt nafn né voru greindir frá öðrum fyrirbærum. Þetta var tímabil þegar viljinn til að vera til, til að hafa áhrif og setja mark sitt á tilveruna var ekki nýttur að fullu.... Það gat líka gerst á ákveðnu augnabliki að þessi vilji eða útþynnta sjálfsvitund þjappaðist saman, þéttist eins og þegar ósýnileg vatnsgufa verður að skýi, og þá gat þessi massi af tilviljun eða eðlishvöt rekist á nafn eða jafnvel ætt, sem nú voru margar á lausu, á stöðu í hernum, á vissar skyldur sem rækja varð og á fastmótaðar reglur; og hann gat umfram allt rekist á tóma brynju; ...“

Bradamante var ánetjuð hermennskunni og í huga hennar var fullkomin hermennska og fullkominn vopnaburður merki um fullkomna sál. Með því að Arnúlfur var herklæðin ein, brynjan, járnhanskinn og hjálmurinn og ekkert það inni fyrir sem truflaði hermennsku hans, hlaut ást Bradamante að leita sér staðfestu í honum. Hún hafði átt nokkur afar ófullnægjandi skyndikynni við hermenn sem virtust svara kröfum hennar í fyrstu, en þeir reyndust léttvægir er til kom. Jafnskjótt og einhver þeirra bar sig eftir henni glataði hún áhuganum á honum og hóf að leita að manni með agaðri skapgerð. Og enginn hafði jafnagaða skapgerð og Arnúlfur, þar sem hann var bókstaflega ekki til. Hann hafði enga dynti, enga galla, enga veikleika. Hann fór ævinlega út í æsar eftir öllum reglum og kunni þær allar utanbókar. Hann hugsaði ekki, heldur komu í stað hugrenninga markvissar og nákvæmar röksemdafærslur sem líktust þeim rökrásum er miklu seinna voru notaðar í tölvur. Tilfinningar voru honum gjörsamlega framandi. Í tómstundum fékkst hann við ýmsar nákvæmnisæfingar, svo sem að telja hluti, raða þeim í mynstur eða reikna í huganum. Hann svaf aldrei, hann mataðist ekki og þurfti ekki næringu. Í veislum hellti hann stöðugt víni milli glasa en drakk ekki, færði matarbita af einum diski á annan en át ekki, hann heimtaði sífellt hreina diska, glös og hnífapör en þess á milli braut hann brauð í litla köggla og hnoðaði þeim saman í smákúlur sem hann síðan raðaði upp í mynstur á borðinu. Eðlilega þótti nánast öllum, jafnvel Karlamagnúsi sjálfum, Arnúlfur vera smámunasamur og hundleiðinlegur, og hann var umborinn af því einu hve hann var góður til síns brúks; óttalaus hermaður, hittinn með spjóti og vígfimur með sverði sínu. Eina undantekningin var stúlkan Bradamante sem laðaðist að hinu fullkomna og sóttist eftir gallaleysinu og gerði sér í ungæðisskap sínum enga grein fyrir því hve leiðigjarnt hið fullkomna verður til lengdar. Himnaríki kvað vera fullt af fólki sem iðrast þess nú sáran að hafa hagað lífi sínu þannig að það lenti þar.

Sigurjón Björnsson: Skaginn og Skagaheiði. Skrudda. Reykjavík 2005, s. 53, úr Þjs. Ólafs Davíðssonar.

Skagfirsk skemmtiljóð II. Björn Stefán Konráðsson frá Frostastöðum safnaði. Bókaúgtáfan Hólar. Akureyri. 1998. S. 110

Ragnar Ingi Aðalsteinsson: Ekki orð af viti. Byggingasjóður Fannafoldar 103. Reykjavík, 2004. s. 10

Kviður Hómers. II. Bindi. Odysseifskviða. V. þáttur. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. Reykjavík. 1948

Calvino, I.: Riddarinn sem var ekki til. Mál og menning. Reykjavík 1991. S. 34