Um endurnýtingu fallvatna og fleira

Í framhaldi af þessum varnaðarorðum gegn framhjáhaldi er viðeigandi að brýna fyrir hjúskapar- og sambúðarfólki að vera ekki leiðinlegt við maka sína, jafnvel þótt þeir séu eitthvað skrýtnir. Þetta er eitt af því sem læra má af sögunni um Úndínu, en þar fyrir utan er í henni bent á virkjunarleið fallvatna sem sú almenna sátt gæti náðst um, er svo sárlega skortir hérlendis.

Söguþráðurinn er margslungin og flækist víða en hefst á þennan yfirlætislausa hátt: „Það var einn aptan fyrir mörgum öldum síðan, að fiskimaður nokkur gamall sat í kofadyrum sínum og gerði að neti.“ Hann bjó þarna með þumbaralegri konu sinni og átján ára stúlku, Úndínu, sem kvöld eitt fimmtán árum áður hafði bankað að dyrum aldeilis munaðarlaus og þau hjón tóku hana til uppeldis. Raunar kom það sér ágætlega, því litlu fyrr höfðu þau fyrir klaufaskap týnt sinni eigin dóttur á svipuðum aldri.

Birtist nú á sögusviðinu riddarinn Huldubrandur, fyrsti gesturinn til margra ára, og hafði lengi verið að villast um dimma og drungalega skóga. Hann var hálfskotinn í stelpu sem Bertalda hét og það var hún sem hafði manað hann til að fara gegnum þetta myrkviði. Þaðan hafði varla nokkur maður sloppið lifandi, svo skarpa lesendur sögunnar um Úndínu grunar að tvísýnt sé um innræti Bertöldu.

Næst gerist það í sögunni að mikið fárviðri brast á með vatnavöxtum svo Huldurbrandur varð veðurtepptur í kofanum. Þá kynntust þau nánar, hann og Úndína, sem var íðilfögur en óþekktarormur, frökk og óhlýðin. Raunar sýndi hún nokkuð skýr merki um athyglisbrest og ofvirkni, en hvorugt þessa höfðu sálfræðingar uppgötvað né nefnt sínu réttu nafni þegar sagan gerist – raunar höfðu sálfræðingar þá heldur ekki verið uppgötvaðir. Ekki er að orðlengja að þau urðu ástfangin, Huldubrandur og Úndína. Hún hafði ekki séð neitt karlkyns fyrr nema fóstra sinn og Huldubrandur tók ofvirkni hennar fyrir persónutöfra og steingleymdi Bertöldu.

Nú gerðist gestkvæmt í kofanum því sjálfráða söguþráðurinn lætur prest að nafni séra Heilmann berja að dyrum, einmitt þegar prests var þörf. Einnig hann var þrekaður eftir langt volk og vegvillur en átti þó aflögu þrek til að gefa unga parið saman. Á síðu 43 í útgáfu sögunnar frá árinu 1907 í Winnepeg segir: „…hallaðist brúðurin þögul og titrandi upp að brjósti riddarans.“ Ekki greinir frá samneyti brúðhjónanna þá um nóttina en þá sjaldan Huldubrandur blundaði þessa nótt læddust að honum ískyggilegir draumar. Víst var hann heillaður af Úndínu konu sinni en honum varð æ ljósara að hún var stórskrýtin.

Daginn eftir útskýrði svo Úndína það fyrir Huldubrandi að raunar sé hún fædd og upp alin á sjávarbotni og af hafmeyjakyni. Hún sagði að þá um nóttina hafi hann að vísu staðreynt að engan hafi hún sporð, en hins vegar sé allt hafmeyjakynið sálarlaust að upplagi og eðlisfari. Sál geti hafmey með öngvu móti öðlast nema jarðneskur maður elski hana, og það hafi einmitt gerst í hennar tilviki, svo hún segist nú vera komin með sál og kunni ágætlega við hana. Lesandanum verður í framhaldinu ljóst að ofvirknin og tiktúrurnar í Úndínu höfðu eingöngu orsakast af sálarleysinu, því alkunna er hve sálarlaust fólk er erfitt í umgengni. Hér eftir og allt til söguloka er Úndína framúrskarandi stillt og göfug og þurfi hún að gera illt er það henni þvert um geð. Huldubrandur sætti sig allvel við þessar skýringar og hafði Úndínu með sér til baka gegnum myrkviðið og alla leið til borgarinnar að Hringstöðum sem var við upptök Dónár, með öðrum orðum í Svartaskógi í Suður-Þýskalandi. Þar hittu þau fyrir Bertöldu sem fyrst í stað var eðlilega nokkuð fúl en vingaðist svo við Úndínu, að minnsta kosti á yfirborðinu. Það kom nú í ljós að svo merkilega hittist á að hún var einmitt hin löngu týnda dóttir fiskimannahjónanna í kofanum.

Þau þrjú áttu í framhaldinu saman glaða og áhyggjulitla daga á Dónárbökkum ofanverðum, en þó skyggði það á að föðurbróðir Úndínu, sem Kaldbrynnir hét og hagaði sér í flestu efni líkt og draugur, var óánægður með ráðahaginn frænku sinnar og angraði þau æ ofan í æ. Huldubrandur hugðist að riddara sið ganga í skrokk á karlinum og höggva hann, en þó hann væri bæði handfljótur og höggfimur mistókst þetta, því Kaldbrynnir breytti sér fyrirvaralaust í læk og Huldubrandur stóð eins og asni á bakka lækjarins með sverðið á lofti og vissi ekkert hvað ætti að höggva né hvernig.

Þó svo Huldubrandur sjálfur hefði sál og hafi getað miðlað Úndínu öðru eintaki af sál, átti hann eins og margir karlmenn litla staðfestu og var alls ekki aflögufær um greind né gáfur. Hann fór að digga við Bertöldu og var á köflum verulega tuðrulegur við Úndínu. Hún umbar þessa framkomu hans með ótrúlegri þolinmæði og elskusemi þó að henni skiljanlega sárnaði. Hún bað samt Huldubrand þess eins að tala aldrei illa til sín væru þau stödd á vatnsbakka, því það muni frændum hennar í neðra líka illa. Vitaskuld gat Huldubrandur ekki stillt sig og einmitt þegar þau þrjú voru á siglingu niður Dóná, á leiðinni að heimsækja keisarann í Vín, skammaði hann Úndínu og gerði stólpagrín að henni. Þá var ekki að sökum að spyrja; Úndína sem stóð við borðstokkinn hvarf sjónum manna, eða eins og segir á síðu 97: „það var einsog hún yrði sjálf að öldum allt í einu. … En Huldubrandur datt niður á þiljunum og færðist yfir hann ómegin.“ Hann komst til rænu á nýjan leik, en var þá orðinn ekkill eða konan farin frá honum, svo hann fór fljótlega að hugsa til þess að kvænast Bertöldu. Það álpaðist hann svo til að gera þvert ofan í viturra manna ráð.

Að vígslunni lokinni fóru þau hjónin að hátta. Það gerðu þau í sitt hvoru herberginu með aðstoð þjóna og þerna að þeirra tíma sið, enda voru tölur og hnappagöt mörg þar sem engir voru rennilásar né teygjur. Þar sem Huldubrandur stóð í sínu herbergi, eiginlega á typpinu, var bankað að dyrum og Úndína var komin harla hrygg, því samkvæmt gildandi lögum hjá hafmeyjum á vatnsbotni bar henni nú að tortíma Huldubrandi fyrir hjúskaparbrot. Aðrar hafmeyjar hefðu gert þetta með köldu blóði en þar sem Úndína hafði nú fengið sál var henni þetta mjög á móti skapi. Hún gerði Huldubrandi grein fyrir erindi sínu en með því að hann var samtímis flónskur, kviklyndur og kvensamur steingleymdi hann nýafstöðnu brúðkaupi og sagði að bragði: „Ó, ef svo er, má eg þá ekki deyja í faðmi þér og sofna burt í kossi á vörum þínum.“ Þetta gekk eftir. Huldubrandur fann eins og mjúksáran sviða leggja um brjóst sér þegar tár Úndínu hrundu á hann og var örendur. Hún hafði grátið hann í hel.

Nokkru síðar var Huldubrandur borinn til hinstu hvílu með viðhöfn og sérstakri eftirsjá af því hann var síðasti laukurinn af sinni riddaraætt. Úndína birtist óboðin í líkfylgdinni sveipuð síðri, hvítri blæju og kveinaði. Einhverjir reyndu að stugga henni burt af því nærvera hennar þótti bæði óþægileg og óviðeigandi. Hún kraup niður við gröfina meðan rekunum var kastað en þegar næst var að gáð var hún horfin og þar sem hún hafði kropið streymdi lítil lind upp úr jörðinni og rann í læk.

Af mörgu merkilegu í þessari sögu er hegðun þessa lækjar jafnvel sögulegust, því hann rann hringinn í kringum gröfina og sameinaðist sjálfum sér aftur. Þetta gerði hann þvert ofan í eðlifræðileg lögmál um að vatn renni niður í móti, en eingöngu út af ástinni sem Úndína þrátt fyrir allt bar enn til Huldubrands, því þó hann væri jafn takmarkaður og raun bar vitni hafði hann gefið henni sál sem hún var hæstánægð með.

Saga þessi kennir í fyrsta lagi að makar eiga að tala hlýlega hvor við annan og í öðru lagi að vatnsföll renna ekkert endilega niður brekkur og út í sjó, heldur geta þau fyrir kraft ástarinnar runnið í hringi. Þannig vatnsföll skapa nánast óendanleg tækifæri til virkjana og raforkuframleiðslu án þess að spilla þurfi landgæðum og heilar þjóðir fari að rífast yfir landspjöllum. Vonandi opnar sagan af Úndínu augu verk- og viðskiptafræðinga fyrir hagnýtu gildi ástarinnar til raforkuframleiðslu.

Fouqué, M.: Úndína. Prentsmiðja Lögbergs. Winnipeg. 1907. S: 43, 97,108