Synd, blóðmör og Guðmundur Hagalín

Ástin og syndin eiga saman landamæri og þar eru oft viðsjár og átök. Meinleysislegustu smámunir geta rokið upp í ástríðuofsa og ýtt mönnum út á syndabraut en þaðan verður ekki svo auðveldlega aftur snúið. Hvað sagði ekki séra Hallgrímur strax í öðrum passíusálmi:

Satan hefur og sama lag

situr hann um mig nótt og dag

hyggjandi að glöggt, hvar hægast er

í hættu og synd að koma mér...,

Í þessu ljósi væri það beinlínis undanskot af minni hálfu að þegja þunnu hljóði um furðulegar umhverfingar ástar og ástríðu yfir í synd. Hvar leitar maður að safaríkum textum um það efni nema í smiðju til Guðmundar G. Hagalín? Hann gerði grein fyrir syndafalli útvegsbóndans Bjarna Jónsson og konu hans Ásdísar Einarsdóttur í frásögn sem hann nefndi Sætleika syndarinnar.

Aðdragandi hjónabandsins var með þeim eðlilega hætti sem tíðkaðist við sjávarsíðuna fyrrum. Ásdís höfðaði til Bjarna, eins og heyra má af því hvernig hann lýsti henni seinna: „En hún fór öðruvísi á bárunni en þær hinar. Þarna leið hún áfram sinn kós, kjölrétt og stöðug, en þó liðleg og fallega afpússuð.“ Vissulega hefði hann getað orðað tilfinningar sínar með rómantískari hætti, en hún gerði ekki kröfu til þess og þau náðu saman, stofnuðu til hjúskapar og eignuðust eitt barn. Hjúskapurinn breytti engu um það að lífsbaráttan var hörð. og Bjarni þurfti að fara langtímum af bæ á vertíðum, eftir hjónavígsluna eins og áður. Hann fór að taka eftir breytingum á Ásdísi er frá leið; það hljóp í hana einhver óeirð og jafnvel hálfgildings þunglyndi, svo vitnað sé til hans eigin orða. Meðan hann var að heiman hafði hún ánetjast aðventistatrúboðanum Ólafsen, og hlýddi nú kenningum hans, boði og bönnum eins og hann hefði allt vald á himni og jörðu. Síðan var hún stöðugt uppi með biblíutilvitnanir, dómsdagsspádóma og tíðrætt var henni um synd og djöful. Þar kom að Bjarni þurfti að sofa einn á lélegum dívani frammi í stofu og fékk ekki að snerta konu sína. Það fannst Bjarna, orkuríkum manninum, vissulega súrt í brot en þó reyndist það honum enn þungbærara að Ásdís fékkst ekki framar með neinu móti til þess að gera slátur eins og aðrar heiðarlegar konur. Í kenningum Ólafsens og aðventista var öll neysla blóðs höfuðsynd, og gilti þá einu hvort neytandinn var vampíra eða blóðmörsæta. Bjarni leið því heilt hungur bæði á sviði kynlífs og sláturs og bar af þeim sökum þungan hug til gjörvallrar aðventistahreyfingarinnar. Sjálfur orðaði hann það svo, að af nafni safnaðarins væri „ myglu-fúa-mykjubragð“, sem er dálítið framandi líking, því afar sjaldan smakkar maður þetta allt í sama bitanum.

Það var svo eitt sinn um haust, þegar hann var að basla ósköp ófullnægður í garðholunni framan við húsið, að fyrir vit hans svifaði lykt af nýsoðnu slátri úr húsi nágrannans. Nú er það skýrt tekið fram í níunda boðorðinu í Helgakveri, að þú skulir ekki girnast eiginkonu náunga þíns eða annað sem hans er, en hann skeytti engu um það heldur fór á fund nágrannakonu sinnar og átti við hana eintal. Þaðan kom hann kampakátur með emaljerað vaskafat undir hendinni og viskastykki yfir. Hvorttveggja setti hann á eldhúsborðið heima hjá sér og svipti af því yfirbreiðslunni að Ádísi ásjáandi. Og nú segir Guðmundur: „ Og sjá: Þar gat að líta dökka og bústna blóðmörskeppi og búsældarlega lundabagga, troðin, skjannahvít vélindu og rauð og lystileg nýru, sem voru eins og til uppfyllingar í holurnar. Og Bjarni greip eitt nýrað og stakk því upp í sig- og síðan vélinda, sem hvarf mjög svo fljótlega.“

Ásdísi var að vonum brugðið, því það voru ekki nema fáir dagar síðan hún hafði látið Bjarna lesa 24-27. vers í 7. kapítula þriðju Mósesbókar en hann hafði greinilega ekki meðtekið boðskapinn. Þar er nefnilega haft orðrétt eftir Drottni sjálfum: „Engan mör úr nautum, sauðum eða geitum megið þér eta.“ Vissulega varð hún sár, undrandi og skelfd, en breyskleikinn er aldrei langt undan og hún fann óneitanlega fyrir syndarinnar örgu og fláu löðun. Guðmundur lýsir viðbrögðum hennar svo:

„Hún starði stríðandi augum, sat með munninn fullan af safa, sem ókristilegir kirtlar gáfu frá sér af sinni blindu náttúruhvöt. Og jafnvel nasir hennar gerðu sitt til að auka þá lastafullu og þjáandi aðsókn, sem holdið gerði nú að hennar reiðubúna anda...“

Ásdís sneri sér undan og reyndi að dreifa huganum og ná stjórn á tilfinningum sínum en eitthvað hafði gerst og ekkert varð eins og áður. Bjarni lauk við máltíðina og var nú gjörbreyttur maður. Byrji menn að brjóta gegn boðum Drottins á annað borð brotna þau hvert af öðru og Guðmundur lýsir ástandinu á heimilinu svohljóðandi orðum:

“..hún fann, að augu hans hvíldu á henni, þrungin heitri og voldugri ástríðu. Og um leið og hún varð sér þessa meðvitandi skaut upp í huga hennar minningum sem gerðu hana glóðheita um allan líkamann...”

Bjarni snaraðist út því hann tók bara hálftíma í mat en Ásdís bar sig til að þrífa upp óþverrann af borðinu og fór með þessa fitudrjúpandi afganga inn í búr, því hún var bæði nýtin og samviskusöm. Fræjum syndarinnar hafði þó verið sáð og þau belgdust út bæði í frumstæðustu pörtum litla heilans í Ásdísi og víða í innkirtlakerfi hennar. Setjið ykkur fyrir sjónir þessar aðstæður; hún er stödd í rökkvuðu matarbúrinu og fer eins og ósjálfrátt að þukla um hillurnar þar sem hún hafði nýlátið emaljeraða fatið. Hún finnur eitthvað hnöttótt og hrjúft utan. Adam hikaði andartak áður en hann beit í eplið, en syndafall Ásdísar var tafarlaust og algjört. Guðmundur segir:

“ Þetta var blóðmörskeppur... Lófinn lagðist utan að þessu og hún skalf á ný eins og strá í vindi. Hún beygði sig... og nasirnar þöndust út.... Og svo laut hún alveg ofan að þessu sem hún hafði handa á milli. Nú nam munnurinn við, varirnar þokuðust sundur og tennurnar grófust í eitthvað þétt, en þó mjúkt. Jú, jú. Það var sá forboðni ávöxtur, fórnardýranna blóð... Tennurnar grófu og grófu – og maginn, sem er svo margra meistari og herra, meðtók með syndugri velþóknun.”

Nú féllu öll vötn strítt til Dýrafjarðar, vegur syndarinnar er breiður, greiður og hallar undan fæti. Önugt við venju sína fann Bjarni enga eirð í sér til að snúa til verka sinna á ný eftir matinn. Það var í honum einhver óútskýrður órói, titringur undir bringspölunum, flökt í hugskotinu, fiðringur í kviðarholinu og hann snaraðist aftur inn í húsið eftir litla stund. Framvindunni lýsir Guðmundur eftirfarandi orðum:

“... hann sá Ásdísi horfa á sig glampandi augum. Þarna stóð hún hálfbogin, náföl og skjálfandi - með blóðmörskepp milli handanna, sem bar þess ljósan vott að freistarinn hafði notað hann á voru eplasnauða Íslandi í stað hins fræga forboðna ávaxtar. Og Bjarni rétti úr sér. Augun tindruðu og brjóstið þandist út. Og hann breiddi út faðminn og greip Ásdísi....”

Ég hlífi lesendum við því sem á eftir fór. Lýsingar á samförum geta verið hin indælasta lesning en tæpast þegar hálvolgur mör, feitt slátur, titrandi lungu, glansandi nýru og hrútspungar blandast í málið. Ég vísa einfaldlega til Iðrunarvísna séra Hallgríms:

Um síðir þó ég setji mér

synda girnd að deyða,

holds náttúran þrjósk og þver

þangað vill mig leiða,

sem tíðast áður tamdi hún sér,

á töpunar veginn breiða;

Hallgrímur Pétursson: Passíusálmar. Helgafell, Reykjavík 1944. 2. sálmur

Guðmundur G. Hagalín: Sætleiki syndarinnar. Í Sýniskveri íslenzkra samtíðarbókmennta. Helgafell, Reykjavík 1946. S. 33-42

Helgi Hálfdánarson: Helgakver. Hið íslenska bókmenntafélag. Reykjavík 2000

III Mós. 7:24-27

Hallgrímur Pétursson. Hallgrímskver. 14. útg. Jens Árnason. Reykjavík 1952. S. 211