Sagan af manninum með gullheilann

Það á ekki að selja sál sína og það má heldur ekki láta vaða yfir sig í lífinu. Þó svo ég hafi tekið lífið til umræðu í þessum kafla væri það aðeins til að æra óstöðugan, ef ég færi að rekja lífshlaup einstakra manna og segja ævisögur. Það fellur líka undir allt annað uppflettiorð. Samt get ég ekki vikist undan því að rekja hér ævisögu mannsins með gullheilann, svo lærdómsrík sem hún er. Nú eru vissulega margir með gull á heilanum og telst ekki til tíðinda, til dæmis gullsmiðir, verðbréfamiðlarar og nískupúkar. Sá einstaklingur sem hér er til umræðu hafði hinsvegar ekki gull á heilanum heldur í honum og það er allt önnur ella.

Það var Alphonse Daudet sem hélt raunalegum æviferli hans til haga. Svo örlítil deili séu sögð á Alphonse þessum, þá fæddist hann árið 1840 í Frakklandi, fimm árum áður en Jónas Hallgrímsson dó. Hann hóf starfsferil sinn sem barnakennari einn vetrarpart og það reyndist algjör hörmung; hann veiktist bókstaflega af hryllingi yfir að vera samvistum við börnin og lengi eftir að hann gafst upp og flúði barnaskólann vitjuðu þau hans í formi skelfilegra martraða. Hann ákvað því að gerast rithöfundur og keypti úr sér gengna kornmyllu til að búa í. Þar setti hann saman bókina sem heldur nafni hans hæst á lofti og varðveitir frásögnina af manninum með gullheilann; Bréf úr myllunni minni.

Daudet nefnir manninn hvergi fullu nafni og ég geri fastlega ráð fyrir að það sé af tillitssemi við aðstandendur; til hægðarauka ætla ég að nefna hann herra G.

Þegar G fæddist var honum ekki hugað líf. Tilkvaddir læknar voru alveg ráðalausir en þá verður að hafa í huga að um miðja nítjándu öld vissu læknar jafnvel enn minna um heilsufarið en nú á dögum. Eftir á að hyggja bendir margt til að hér hafi verið um svonefndan “sjúkdóm Pagets” að ræða, þann sama sem líklega hrjáði Egil Skallagrímsson. Annars var þetta myndardrengur og honum fór þokkalega fram. Vandinn var að höfuðið á honum var yfirmáta stórt, þungt og gríðarlegt þannig að hann fékk með engu móti valdið því. Hausinn slútti, lafði og slengdist fram og aftur svo þegar G fór að ganga var hann einlægt að reka höfuðið utan í stóla ,standklukkur eða borðfætur. Eðlilega kunni hann sjaldnast fótum sínum forráð því hann var alltaf með augun niður undir gólfi og var sífellt að ganga á eitthvað, sumt lifandi og annað dautt. Þar kom að hann fékk alvarlega byltu og rúllaði stjórnlaust niður 100 til 200 marmaraþrep. Það söng og glumdi í höfðinu á honum þegar það slengdist tröppu af tröppu. Brjóstumkennanlegir foreldrar hans töldu að nú hefðu þeir endanlega misst hann en þegar að var gáð reyndist bara smáskeina á höfðinu og í henni sátu þrír dropar af bráðnu gulli. Það var þannig sem foreldrarnir komust að því að heilinn í G var ekki úr venjulegum neurónum, synöpsum, heilaberki og þessu gráa gumsi sem menn hugsa með, heldur úr seigfljótandi gulli. Það var ástæðan fyrir því að hausinn var svona ómeðfærilegur og þetta hafði læknunum yfirsést.

Foreldrarnir sögðu ekki nokkurri sálu frá þessu til að drengnum yrði síður stolið og litu ekki af honum í átján ár. Þegar G varð fjárráða og sjálfráða samkvæmt þágildandi frönskum lögræðislögum tjáðu þeir honum hvernig ástatt væri með höfuðið. Foreldrarnir röktu einnig fyrir honum hve miklu erfiðara foreldrahlutverkið hefði lagst á þá fyrir vikið, án þess að nokkrar umönnunarbætur hefðu komið til, því þær voru þá enn óuppfundnar. Þeir bentu honum á að einn fárra manna væri hann auðugur sjálfkrafa og að eðlisfari og báðu hann að umbuna þeim með einhverju lítilræði umframfyrirhöfnina síðustu átján árin. Drengurinn elskaði foreldra sína og svo ég vitni beint í Daudet „þreif nú digran gullklepp úr kúpu sinni á stærð við valhnot og fleygði honum hróðugur í kjöltu móður sinnar.“ Höfuðkúpan á honum var greinilega svo gljúp og laus í sér að hann gat kroppað út úr henni heilamola með fingrunum.

Hér hafði örlagaskref verið stigið. Nú segir Daudet: „Síðan veik hann úr foreldrahúsum, ringlaður af þeim auðæfum sem hann bar í höfðinu, ólmur af þrám, ölvaður af mætti sínum, og fór út í heim til að sóa fénu.“

Hann lagðist nú í sukk, drabb, slark, svall, soll og hór í slagtogi með lausgirtum konum og langfingruðum bófum og alltaf borgaði hann á línuna. Til þess þurfti hann ekki annað en bregða fingri í eyra eða nös og ná sér í gullkörtu. Hann tók ekki mikið í einu en það eyðist sem af er tekið; það á við um gull, það á við um heila og það á við um gullheila.

Einn morgun vaknaði hann venju fremur timbraður, aumur, kinnfiskasoginn og varð þess áskynja að hann hafði eytt lunganum af heilanum og yrði heilalaus ef svo héldi fram. Hann tók þá sinnaskiptum, hætti að sukka og fór að vinna fyrir sér með höndunum. Kaupið var að sönnu ömurlegt en lengi vel féll hann aldrei í þá freistni að seilast í heilann. Þá henti hann það ólán í svefni, að maður sem hann hélt vera vin sinn, en var bara á- og eigingjarn þorpari, greip lúku úr höfðinu á honum og hljóp burt með hana.

Það var ekki fyrr en hálfri öld eftir að saga þessi gerðist eða árið 1904 sem annar franskur maður að nafni Albert Binet fann upp greindarprófið. Það er því útilokað að tilgreina í greindarvísitölustigum hve mikið var búið af heilanum þegar hér er komið sögu. Höfuð herra G var orðið lítið og léttbært samanborið við þegar hann var ungur. Hann var orðinn gloppóttur, átti stundum í erfiðleikum með orðaröð sem að vísu er dálítið óeðlileg í frönsku, honum var alveg fyrirmunað að setja saman ferskeytlu og réði engan veginn við jöfnur með tveim óþekktum. Hann hefði rétt með naumindum ráðið við að sitja í sveitarstjórn. En um þetta leyti varð hann ástfanginn af stúlku, en eins og alkunna er krefst ást engrar greindar. Stúlkan er ekki nafngreind. Daudet segir að á stígvélunum hennar hafi verið hvítar fjaðrir og mórauðir skúfar, hún hafi verið ljóshærð og samtímis fugl og brúða. Maður sér þessa týpu alveg fyrir sér. Hún var hænd að herra G og leyfði honum eitt og annað meðan hann færði henni dýrar gjafir sem hann borgaði með engu öðru en síðustu innansleikjunum úr heilanum. Svo dó konan á besta aldri. Daudet gefur á því öngva skýringu, aðra en að vísa til þess að hún hafi verið hálfgerður smáfugl og þeir deyi oft upp úr þurru. Herra G var orðinn verulega innantómur í höfðinu og hrikalega gleyminn þegar hér er komið og ævisagan nálgast nú óðfluga dramatískan hátind sinn.

Þegar herra G var orðinn einhleypur á ný verður honum reikað fram hjá skóbúð og sér í glugganum afar lekker blá silkistígvél með álftadúnsbryddingum. Með síðasta hugaraflinu sér hann fyrir sér þessi bláu álftardúnsbrydduðu stígvél prýða kálfana á unnustu sinni. Með því að hann hafði ekki getað lagt það á minnið að hún var nýdáin vatt hann sér inn í búðina og kvaðst vilja kaupa stígvélin.

Afgreiðslustúlkan brá sér inn á lager eftir brúnum verksmiðjupappír til að vefja utan um stígvélin. Svo einkennilega hittist á að þetta var mademoiselle Jarþrúður Árnadóttir, ættuð úr Skaftafellssýslu og hafði þvælst suður til Frakklands með duggurum en síðan forframast og farið að vinna í búð. Einkar heillandi og læsilegar endurminningar hennar birtust seinna í tímaritinu Blöndu. Þar sagði hún að seint liði sér úr minni þegar hún kom aftur fram í búðina. Þá hafði herra G reitt fram greiðsluna fyrir silkistígvélin bláu með því að krafsa með nöglunum allara síðast gulldustið innan úr höfuðskelinni og var nú orðinn alveg heilalaus og vissi hvorki í þennan heim né annan. Jarþrúður hætti við að selja honum stígvélin bláu.

Alphonse Daudet, sem var og er mikilsvirtur maður, leggur við það æru sína að saga þessi sé sönn frá upphafi til enda og ekki er ég þess umkominn að rengja hann. Þótt ævi og örlög herra G hafi verið afar sérstæð draga þau skýrt fram hvað það er mikilvægt í lífinu að leyfa aldrei neinum eða neinu að valta yfir sig, eða eins og sagt er á nútímamáli, að drulla yfir bakið á manni.

Alphonse Daudet: Bréf úr myllunni minni. Helgi Jónsson þýddi. Mál og menning. Reykjavík 1965 S. 119

Byock, J.L. : Egil´s Bones. Scientific American. Jan. 1995, S. 62-67