Lífið sem ferðalag

Sumir sem íhuga lífið halda því fram að það líkist einna helst ferðalagi. Það byrjar þar sem hendingin eða örlögin láta mann koma í heiminn og maður fær engu um það ráðið sjálfur hvar það gerist, hvenær, í hvaða aðstæðum né hjá hvernig fólki. Svo bugðast lífið áfram oftast eftir ófyrirsjáanlegum stigum og það er ekki fyrr en alveg síðast sem það loksins verður nokkurn veginn skiljanlegt. Þess vegna semja greindir menn ævisögur sínar ekki fyrr en á efri árum.

Kristján frá Djúpalæk orti dálítið kvæði um lífið sem heitir Ferðbúinn:

Ég kom í þetta hús á horfnum morgni,

það hrynur senn.

Ég tók mér sjálfur sæti út í horni,

og sit þar enn.

Hver amast við þótt erindi ég fresti,

það ei var brýnt?

Og ef ég bar með eitthvert veganesti,

þá er það týnt.

Ég hefi verið hússins eini gestur

í hálfa öld.

Nú stend ég upp og staulast áfram vestur.

Já, strax í kvöld.

Sumir sjá ekki fyrr en um seinan að þeir eru komnir út í endataflið á ævinni og fáir kostir eftir í stöðunni. Við því er ekkert að gera. Það er bara í æfingaskákum sem hægt er að taka upp leiki en alls ekki í lífinu sjálfu, því það er einnota eins og hún mátti reyna músin í dæmisögunni hans Franz Kafka.

„Æ!“ sagði músin „veröldin þrengir æ meira að manni með hverjum deginum. Framan af var hún þvílík víðátta að ég varð bókstaflega hrædd, ég hljóp og hljóp og varð rórri þegar ég loksins sá grilla í múrveggi, bæði lengst til hægri við mig og vinstri, en þessir löngu múrveggir nálguðust hvorn annan svo ört, að nú er ég komin í sjálfheldu og þarna í króknum þar sem þeir mætast er gildran, sem ég stefni í.“

“Þú þarft bara að breyta um stefnu.” sagði kötturinn og át hana.

En lífið sjálft var nú ekki sérgrein Kafka. Hann kom sér aldrei að því að njóta þess almennilega og þó nú sé búið að skrifa um hann meira en tvö þúsund doktorsritgerðir þá vita bókmenntafræðingar enn ekki almennilega af hverju þessi ólyst hans stafaði.

Nú fara ekki allir eftir troðnum brautum um ævina. Spænska skáldsins A. Machado minnti á að það eru ferðir sem búa til vegina en ekki öfugt. „Ferðalangur, það er enginn stígur. Stígar verða til þar sem fólk fer um.“ Ameríkaninn Carl Sandburg benti líka á athyglisverð atriði varðandi ferðalög og vegi, hvort heldur um land eða líf, þegar hann sagði: „Sé ekkert framundan þér ertu kominn út á enda. Sé ekkert aftan við þig, þá ertu staddur við upphaf.“ Svo má minna á þann sígilda sannleika, að það er á krossgötunum, þegar velja þarf milli leiða, sem ferðalag hefst fyrir alvöru. Það er nefnilega ekki hægt að fara að leita að einhverju fyrr en það er týnt, og það á alveg eins við um hina réttu leið eins og hvaðeina annað sem maður glatar frá sér.

Það segir í Norsku ævintýrunum að í höllinni Soría Moría sé lífið ljúft og samfelld veisla. Enginn hefur þar áhyggjur né sorgir. Að sjálfsögðu vilja allir komast þangað, en það er meinið að höllin Soría Moría er austan við tungl og sunnan við sól og þangað er ekki auðfarið. Leiðin er svo löng að jafnvel norðanvindurinn, sem er þó sterkastur allra vinda, gat aðeins með herkjum blásið þangað einu laufblaði.

En það er ekki bara út af fjarlægðinni og öðrum farartálmum sem það er eins gott að fólk sé ekki að steðja þangað í stórum stíl. Fullkomin sæla, sem ekki er menguð neinum sorgarefnum, er aðeins til í ævintýrunum og með guðunum. Hún er þess háttar sælan í höllinni Soría Moría. Líf raunverulegs fólks er hins vegar blanda hins blíða og stríða, meðlætis og mótbyrs, og það sem við venjulegt fólk nefnum hamingju er bara sú málamiðlun að hið góða í lífinu yfirgnæfi hið illa að minnsta kosti um stund. Líf venjulegs fólks er að þessu leytinu afar takmarkað og þar á ofan skammvinnt og forgengilegt. En það er einmitt fyrir sakir þessara annmarka og forgengileikans sem það er dýrðlegt. Það hefur enginn höndlað algjöra og ævarandi hamingju og það hefur enginn mennskur maður komist alla leið til hallarinnar Sóría Móría. Við erum öll, bara einhvers staðar á leiðinni þangað. Það hljómar svolítið andkannalega, og það mun vera nánast ógjörningur að skýra það út fyrir þeim sem vita það ekki fyrir, en það er víst miklu betra að vera bara á leiðinni til Soría Moría heldur en komast þangað.

Kafka, F.: Kleine Fabel. Fabeln. Philipp Reclam, Stuttgart, 1975 s. 41

Kristján frá Djúpalæk: Þrílækir. Bókaforlag Odds Björnssonar, Akureyri 1972. s. 12

P. Chr. Asbjörnsen og Moe: Norsk æfintýri I-III. Reykjavík 1943-4