Hversvegna klettarnir á ströndum Bretagneskaga hurfu í ...

Hversvegna klettarnir á ströndum Bretagneskaga hurfu í hálfan mánuð

Dæmi Brynhildar sýnir að það getur hefnt sín að slíta hringtrúlofunum einhliða en sagan af Árelíusi og Dorigen er hins vegar upplýsandi um það hve framhjáhald er varasamt og vandmeðfarið. Í því tilfelli var það nefnilega ekki bara sá sem haldið var fram hjá sem leiddist það, heldur líka hinum báðum, þeim sem hélt fram hjá og hinum sem haldið var fram hjá með.

Þessi furðulega saga um ástina gerðist fyrir langalöngu á Bretagneskaga í Frakklandi, og í fyrsta sinn hef ég sjálfur ofurlitlar efasemdir um hvort einhverjar ýkjur kunni að hafa slæðst inn í frásögnina. Sé svo eru þær ekki mér að kenna, heldur Chaucer þeim sem færði í letur Kantaraborgarsögur, en hann þykir óneitanlega skreytinn.

Engu að síður á sagan erindi og efni hennar er mikilvægt og merkilegt. Þar segir frá riddara sem kvæntist hefðarkonu og elskaði hana afar heitt og hún hann ekki minna. Löngu á undan sinni samtíð gerðu þau sín í milli eins konar jafnréttisáætlun, eins og nú orðið tíðkast í öllum betri fyrirtækjum, en áætlunin gekk út á það að inn á við skyldu þau ráða öllu jafnt, en til að styggja ekki umhverfið létu þau líta svo út að hann réði öllu einn. Lifðu þau nú um hríð í eindrægni og nágrannana grunaði ekkert um þetta sjaldgæfa fyrirkomulag sem vafalaust hefði orðið illa þokkað hefði það spurst út. Nú þurfti riddarinn, Arveragus hét hann, að bregða sér til Bretlands og vera þar í tvö ár við framhaldsnám í vopnaburði. Riddarafrúin, sem Dorigen hét, varð eftir heima og var einmana, ófullnægð og afar döpur.

Í vinahópi þeirra hjóna var riddarasveinn að nafni Árelíus, ungur, sprækur, ríkur, skynsamur, vinsæll og vel til fara. Hann varð svo yfirkominn af ást og ílöngun til Dorigen, að Chaucer segir orðrétt: „Hann þjáðist hið innra meira en tárum taki.“ Ást hans var á huldu en einn daginn gat hann ekki orða bundist og andaði því út úr sér, hvort hún vilji nú ekki vera svo væn að sýna sér einhverja líknsemd í þessu máli, úr því Arveragus sé að heiman. Þessu erindi svaraði Dorigen svohljóðandi: „Guð á himnunum! Árelíus, úr því ég sé þér eruð svo illa haldinn, þá skyldi ég verða yðar - á þeim degi sem þér fjarlægið alla klettana, stein fyrir stein, meðfram Britanníuskaga, svo þeir teppi ekki siglingu skipa og báta.“

Ekki þarf að taka það fram við þá sem hafa ferðast meðfram þessum ströndum að þær eru samfelldir drangar og sker og aðrir mega einfaldlega trúa því. Dorigen var greinilega slysavarnarkona langt á undan sinni samtíð og hafði áhyggjur af sjófarendum. Nú hefði þurft í meira lagi langvinnt umhverfismat til þess að fá að hreinsa fjörurnar þær af grjóti og skipulagsstjóri Bretagne-héraðs hefði aldrei samþykkt annað eins jarðrask af ekki meira tilefni. Þetta vissi Dorigen vel, enda var hún svo dyggðum prýdd að í hennar augum þýddi þetta svar blátt nei. Árelíus stundi þungan þegar hann heyrði það; enga átti hann enga jarðýtuna, enga loftpressu og þó svo hann hefði átt þetta hvorttveggja hefði honum ekki enst ævin til að hreinsa þó ekki væri nema eitt pró mill af ströndinni.

Svo ágeng og hrottaleg var samt ástríða hans til Dorigen að hún lagði hann í rúmið og hann var eftir þetta hjúkrunarsjúklingur í full tvö ár og naut umsjár bróður síns. Bróðirinn var vænn maður og gerði hvað hann gat til að lina þrautir Árelíusar. Honum datt í hug að þó vissulega væri óvinnandi vegur að brjóta niður kletta Bretagne-strandar og flytja þá burt, þá væru til töframenn sem hefðu þær sjónhverfingar á valdi sínu að þeir gætu láti líta svo út stundarkorn, að minnsta kosti nógu lengi til að Árelíus gæti komist yfir Dorigen. Þannig töframaður bjó um þetta leyti í borginni Orleans. Hugmyndin kom Árelíusi á fætur og þeir bræður héldu til Orleans. Töframaðurinn var svo klár að hann vissi vel án þess að spyrja til hvers þeir voru komnir og sagðist geta fjarlægt sjónum manna alla kletta af ströndum Bretagne í eina viku eða tvær, nánar tiltekið milli ósa árinnar Gironde og allt til Signu, fyrir þúsund pund. Árelíus gekk fagnandi að þessu því þó hann vildi helst eignast Dorigen ævilangt, sá hann í hendi sér að hann gæti komið töluverðum ástum til hennar í verk á hálfum mánuði og það væri snökktum skárra en ekkert. Töframaðurinn beið nú eftir hentugri stöðu tungls og reikistjarna en lét svo til skarar skríða og viti menn; þar sem áður voru klappir, klungur og klettar virtist nú aflíðandi og rennislétt sandströnd alla leiðina frá Girondetil Signuósa.

Árelíus fór dagfari og náttfari á fund við Dorigen, því nú reið á að nota tímann vel, og sagði henni að klettarnir væru allir farnir. Dorigen varð heldur aum yfir þeim tíðindum: „Æ, að þetta skuli hafa gerst!” sagði hún „því aldrei hefur mig órað fyrir öðrum eins undrum og stórmerkjum. Þetta er á móti lögum náttúrunnar.“ Hún lá dauðaföl og brjóstumkennanleg með kveinstöfum í tvo heila daga, og maður getur rétt ímyndað sér hvað Árelíus var orðinn stressaður yfir þeirri töf. Samt var hún svo haldinorð að ekki datt henni í hug að hafa að engu loforðið sem hún gaf í athugunarleysi forðum. Á hinn bóginn vildi hún fyrir engan mun svíkja Arveragus bónda sinn, sem þegar hér er komið sögunni var löngu snúinn heim frá Bretlandi með magisterspróf í vopnaburði.

Dorigen var, sem maður segir, í djúpum skít og henni varð það næst fyrir að játa hvernig komið var fyrir Arveragusi. Arveragusi þótti vissulega illt í efni en það var eins og svik væru ekki til í hugum þessa fólks. Hann sagði: „ Því það sver ég við Guð á himnum að svo heitt ann ég þér að heldur vildi ég fá rýting í brjóstið en að þú bregðist heiti þínu.“ Hann vissi þó vel, hálærður maðurinn, hvað það þýddi að fá rýting í brjóstið löngu fyrir tilkomu fúkkalyfja. Þau fóru nú bæði að gráta og grétu um stund, en að svo búnu skipaði hann þjóni sínum að fylgja Dorigen til Árelíusar svo hún mætti efna heitið. Þegar Árelíus sá Dorigen koma útgrátna en samviskusemina uppmálaða á sinn fund, og það meira að segja með samþykki hins ágæta riddara Arveragusar, varð hann ekki lítið skömmustulegur og missti náttúruna til hennar. Það er ekki gott að vita hvernig maðurinn sá hafði hugsað sér þetta, hafi hann þá hugsað nokkuð, en hann lyppaðist þarna niður eftir allt umstangið, vildi Dorigen ekki þegar færið loksins gafst, því enn voru tólf dagar og tólf nætur þangað til klappirnar, klungrin og klettarnir myndu birtast aftur á ströndum Bretagne-skagans. Hann leysti Dorigen því formlega undan loforðinu. Hún varð ekki lítið feginn, að ekki sé minnst á Arveragus sem rétt var óbúinn að reka rýting í brjóstið á sér, þegar hún birtist aftur jafngóð sem fyrr. Árelíus var nú skuldugur upp fyrir haus við töframanninn og manni finnst honum það eiginlega mátulegt, en þá reyndist töframaðurinn löðrandi í göfuglyndi líka og sagðist ekkert taka fyrir þetta lítilræði, úr því það hefði komið að neinu gagni.

En þessi stutta en lærdómsríka saga sýnir ekki aðeins að framhjáhald er hættuspil fyrir alla aðila, heldur líka hitt að það er fyrir hina flóknu þræði ástarinnar sem klettarnir á Bretagne-skaga hurfu um stund en eru nú komnir aftur á sinn stað.

Chaucer, G.: Kantaraborgarsögur. Mál og menning. Reykjavík. 2003. S. 221, 222, 229, 231