Fjargetnaðir með blaði, blýanti, hallamáli, sigurverki ofl

Fjargetnaðir með blaði, blýanti, hallamáli, sigurverki og fleiri græjum

Á 19. öld ferðaðist maður nokkur um Ísland, Sölvi Sólon Helgason Guðmundsen. Í leiðarbréfi F. Ch. Valsuöe, sýslumanns í Norður-Múlasýslu, er hann kynntur sem herra silfur- og gullsmiður, málari og hárskeri með meiru, og ennfremur segir sýslumaður að hann sé:

„...flestum handverksmönnum meiri, og betur að sér til sálar og líkama; og er hann fyrir laungu búinn að gjöra sig nafnfrægan í norðurfjórðungi landsins með sínum frammúr-skarandi gáfum á flestum smíðum, og á alla málma, klæði og tré; líka fyrir uppáfinningar og ýmsar fróðlegar og hugvitsfullar kunstir, en þó mest fyrir iðni, kapp, minni, ástundun, sálarflug, skapandi ímyndunarafl og kraft, bæði smekk, tilfinning og fegurð í öllum bókmenntum og vísindagreinum, líka svo fyrir karlmennsku, krafta og glímur, fjör og fimleika, gáng og hörku, sund og handahlaup. Með sundinu, hefur hann bjargað, að öllu samanlögðu, 18 manns, er fallið hafa í ár, vötn (straung og lygn) og sjó. Á handahlaupum hefur hann verið reyndur við færustu hesta... og hefur hann (að frásögn annarra en hans sjálfs) borið langt af.“

Skáldævisöguritari þessa manns, Davíð Stefánsson, greinir frá að síendurtekið hafi hann hlotið dóma fyrir ýmsar sakir. Til dæmis hafði hann tekið bóndadóttur nauðuga á Norðurlandi eystra og einnig kannaðist áðurnefndur sýslumaður Valsuöe alla ekki við að hafa samið téð bréf, það hafi þvert á móti Sölvi Sólon sjálfur falsað sér til framdráttar. Til að betra þennan mann var hann hýddur opinberlega. Tuttugu og sjö vandarhögg voru talin á viðeigandi stað innan refsirammans; tuttugu og sjö högg mundu gera honum gott en hvorki fleiri né færri.

Nú hafa höggin annað hvort verið van- eða ofáætluð því maðurinn féll aftur í afbrot og var þá sendur í fangahús úti í Kaupmannahöfn, með því að þá þegar voru Íslendingar orðnir svo fátækir sem þeir eru enn í dag, að eiga ekki fyrir tukthúsum yfir þá menn sem þeir vilja betra.

Með nokkurri einföldun má segja, að samtíminn hafi haft tvær skoðanir á þessum manni. Önnur þeirra var afar jákvæð og hana hafði hann sjálfur, hina sem var að sama skapi neikvæð höfðu langflestir aðrir. Sömuleiðis fer tvennum sögum af dvöl hans úti í Kaupmannahöfn. Flestir þóttust vita að hann hefði dúsað þar í tukthúsinu með lítilli virkt, en sjálfum sagðist honum svo frá að jafnskjótt og mannkostir hans runnu upp fyrir forstandsmönnum ytra hefðu þeir sýnt sér hinn mesta sóma. Hér voru sem sagt uppi tvær útgáfur af raunveruleikanum.

Hver svo sem raunveruleikinn raunverulega var, þá greindi Sólon heimkominn frá einkar athygliverðum getnuðum, sem hann hafði ekki einasta orðið vitni að heldur tekið fullan þátt í úti í Kaupmannahöfn. Samskonar getnaðir hafa ekki verið endurteknir svo vitað sé. Sólon sagði svo frá:

„ Það var einu sinni, þegar ég var erlendis, að heimsfrægur vísindaiðkari kom til Kaupmannahafnar. Hann var reiknimeistari og var ítalskur. Þótti hann frábær og hafði víðs vegar gert alls konar kúnstir og kraftaverk með list sinni. Hafði hann keppt við alla helstu lærdómsmenn danska, og þeir ekki staðið honum snúing, hvorki stjörnumeistarar, talnafræðingar né aðrir hálærðir spekingar. Þótti þetta mesta háðung öllu danska ríkinu, svo að nú voru góð ráð dýr.“

Skemmst er frá að segja, að Danir leituðu til þessa fjölhæfa sakamanns ofan af Íslandi til að bjarga sér út úr hneisunni, og hvorki var það í fyrsta né heldur síðasta sinn sem þeir leituðu á íslensk mið þegar mikið lá við. Sólon segir svo frá því sem næst gerðist:

„Við reiknimeistararnir vorum nú leiddir saman og settir sinn í hvorn enda á gríðarstórum sal, svo að við sæjum ekki útreikninga og aðferðir hvors annars. Þetta var í konungshöllinni. Var fenginn maður einn eiðsvarinn til að flytja boð okkar í milli. Var það mesti hlaupagikkur í Danaveldi. “

Keppendunum, Sóloni og Ítalanum, voru fengin pappírsblöð sem breidd voru á hallargólfið og greindi Sólon frá því að hvort þeirra hefði verið um 6000 fermetrar. Til að skrifa fengu þeir blýanta og var hver þeirra um 1.70 metrar á lengd svo keppendur þyrftu ekki að tefja sig við að skipta, en auk þess fengu þeir ýmis önnur tæki: hallamæli, hraðamæli, loftþyngdarmæli, straummæli, sirkla, reglustrikur og alls konar sigurverk. Til að dæma í þessum gáfnalandsleik voru ráðnir sprenglærðir prófessorar frá ýmsum löndum og fylgdust þeir með því sem skrifað var á blöðin gegnum sjónauka. Nú segir Sólon:

„Við reiknuðum nú lengi dags, en þá tókst þeim ítalska að reikna barn í eina danska. Ég var viðbúinn og reiknaði það strax úr henni. Þá brá þeim ítalska og hugði á hefndir. Í djöfulmóði rissaði hann með leifturhraða alls konar töframyndir á blaðið, ferhyrninga, þríhyrninga og stjörnur, strýtur, fleyga og oddmjóa sívalninga, þverskurði og langskurði og óteljandi hringa; hring innan í hring. Ég fór mér hægt í fyrstu, en hugsaði því dýpra. Sá ítalski hamaðist til kvölds, alla nóttina og fram til hádegis. Þá tókst honum, með herkjubrögðum þó, að hnoða tvíburum í eina ítalska.....

Nú tók ég til minna ráða. Ég reiknaði og mældi og krotaði, þangað til ég varð að fá annað blað. Þá dámaði ekki dómurunum uppi á svölunum. Sá ítalski var hróðugur og glotti. En ég gafst ekki upp. Og loks tókst mér að reikna tvíbura í eina afríkanska, og var annað barnið hvítt, en hitt svart. Þá steinleið yfir þann ítalska.... En það get ég efað, að ég léki sama leik oftar, svo var áreynslan gífurleg. Já, piltar, þá var mér volgt; þá var Sölvi sveittur.“

Hér hefur margt athyglisvert komið fram um getnaði.

Það sýnir sig til dæmis, sem ég benti á í inngangi hér að framan, að getnaðir eru puð og aldrei fyrirhafnarlausir, hvort heldur þeir fara fram með 1.70 metra löngum blýanti eða gamla laginu.

Í annan stað verður að telja líklegt að ástæðan fyrir því, að getnaðir, samskonar og þessir þrír sem áttu sér stað í konungshöllinni í Kaupmannahöfn þennan keppnisdag, hafa ekki verið endurteknir, sé sú að núorðið fást hvergi 6000 fermetra stór rissblöð og þaðan af síður svona langir blýantar.

Þá gefur augaleið að þær þrjár konur; ein ítölsk, ein dönsk og ein afrísk, sem þunguðust í þessari keppni, voru allar fjarstaddar og sennilega uppteknar við dagleg störf sín eða steinsofandi. Þær áttu þess síst von að verið væri að reikna í þær börn eða aftur úr þeim norður í Kaupmannahöfn með hallamælum, straummælum, sigurverkum og löngum blýöntum. Þar með sýnir sig að konur geta orðið óléttar án þess að hafa um það hina minnstu hugmynd, en einmitt þessu hafa ýmsar konur á ýmsum tímum haldið fram og aðeins uppskorið - ómaklega eins og nú sýnir sig – tortryggni, höfnun og jafnvel aðhlátur fyrir.

Davíð Stefánsson frá Fagraskógi: Sólon Íslandus. Þriðja útgáfa. Helgafell, Reykjavík 1952. S. 261, 380-382