Af ringli, rjátli og rugli á ástföngnu fólki

Hafandi flokkað ástina niður í skilmerkilega flokka og tilfært um þá lýsandi dæmi liggur næst fyrir að benda á hve hún getur gengið furðulega nærri mönnum. Hún á það til að æra fólk til sálar eða líkama nema hvortveggja sé, sumt í bráð og annað í lengd.

Á þetta bendir Einar Ólafsson, skáld úr Trönuhjalla í Kópavogi, í bók sinni Mánadúfur:

Ástin hefur haldið innreið sína með brauki og bramli.

Hinn friðsæli ástlausi tími er að baki.

Tími vissunnar.

Tími iðjuseminnar.

Óróleg eigrum við nú um

með iðrin öll í ólagi,

strætisvagnarnir halda ekki áætlun

og öskukallarnir gleyma annarri hvorri öskutunnu.

Og það er ekki bara í nútímanum og Kópavogi sem ástin ruglar bæði hugskot manna og iður, um þetta eru mörg dæmi en ég tilfæri eitt frá Noregi um miðja níundu öld.

Hálfdán svarti hafði þá verið konungur yfir nokkrum héruðum í Noregi í 22 ár en sunkaði ölvaður niður um ís á vatninu Rönd og drukknaði. Svo var hann vinsæll að íbúar í Hringaríki, Vestfold, Vingulmörk og Raumaríki vildu allir að hann yrði jarðsettur hjá sér. Þessvegna var líkinu skipt í fjóra parta og einn jarðaður í hverju þessara ríkja. Þetta voru einhver fyrstu merki um lýðræðisþróunina sem Norðurlönd áttu síðar eftir að verða heimsfræg fyrir.

Sonur Hálfdáns hét Haraldur og tók við þessum ríkjum eftir hans dag. Hann var kallaður hárfagri og ekki fyrir tilviljun, því í Flateyjarbók er tekið fram að hár hans var eins og silki, en þar að auki bæði síðara og þéttara en á nokkurri manneskju, karli eða konu, á Norðurlöndum á þeim tíma.

Það er sagt um bæði Harald hárfagra og föður hans að hvorugur hefði jólagæfu. Nú á tímum myndu flestir halda þetta vera misritun fyrir jólakæfu, en ef ekki það væri átt við fólk sem fær annaðhvort lélegar jólagjafir eða engar. Svo var ekki hjá Haraldi heldur lýsti jólagæfuleysi hans sér í því, að eitt jólakvöld bankaði Svási Samakonungur upp á hjá honum. Svási var rammgöldróttur eins og allir Samar á þessum árum. Svási bauð Haraldi í jólateiti í jarðhýsi þar sem hann bjó og kallaði gamma en þar var fyrir Snjófríður Svásadóttir, kvenna vænust og stokkbólgin af kyntöfrum. Hún rétti Haraldi bikar af einhverju áfengi að drekka sem hann þáði. Sérfræðingar í áfengi fornaldar telja að það hafi sjaldan verið sterkt og aldrei bragðgott. Það hefur því líklega verið meira fyrir galdra en ölvun, sem eldshiti mikill hljóp óðara í hörund Haraldar, en ég kann ómögulega við að tiltaka það nákvæmlega hér hvaða hörund þetta var. Frá og með þessu mikla hita vildi Haraldur hárfagri umfram allt komast yfir Snjófríði þegar í stað, ekki eftir viku, ekki á morgun heldur þyldi það bókstaflega enga bið. Svási konungur, sem ráðstafaði meydómi dóttur sinnar eins og konunga var siður, tók það ekki í mál: „No way, “ sagði hann „nema þú lofir mér að giftast henni“. Haraldur vildi allt til vinna að koma fram löngun sinni og trúlofaðist Snæfríði á samri stund í vitna viðurvist. Að svo búnu unni hann henni „ með ærslum “ segir sagnaritari orðrétt, og af því má sjá að það er ekki nýtilkominn ósiður að sögusnápar og blaðamenn séu með nefið ofan í einkalegustu málum kóngafólks.

Sumir menn verða niðurdregnir þegar þeir vakna jafn trúlofaðir eins og þeir eru timbraðir eftir káta nótt, en Haraldur var konunglegur í þessu sem öðru og var ekki minna ástfanginn af Snjófríði morguninn eftir. Skemmst er frá því að segja að ástin rann alls ekki af honum og hann var nú með Snjófríði nótt sem dag næstu þrjú árin, 1095 sólarhringa takk, ýmist við hlið hennar, undir henni eða ofan á. Einasta undantekningin var þegar hann tilneyddur skaust eins og píla fram til að skvetta úr skinnsokknum eða gera stórt. Allan þennan langa tíma skeytti hann ekki daut um þegna sína, landvinninga, landvarnir, skattheimtu, gengisstefnu, sæmd og virðingu né annað það sem konungum ber að passa upp á. Landslýður taldi konung sinn hafa misst vitið og sé málið skoðað af fullri sanngirni var það ekki fjarri lagi.

Það varð ekkert lát á þessu ástandi fyrr en Snjófríður dó að þrem árum liðnum. Banamein hennar er óþekkt en yfir líkamann var breidd blæjan Svásanautur, sem pabbi hennar lagði til. Nú segir í Heimskringlu Snorra, að Snjófríður hafi engum stakkaskiptum tekið við það að deyja, heldur hafi hún gegnum blæjuna Svásanaut dauð sýnst jafnrjóð, bústin og girnileg eins og í lifanda lífi. Í sorg sinni og álögum tók Haraldur hárfagri þetta til merkis um að Snæfríður væri líklega bara í einhvers konar dvala, líkt og skógarbjörn, en mundi bráðlega hjarna við og taka upp ærslaástarþráðinn á ný. Ólán norska ríkisins reið ekki við einteyming, því nú sat hann yfir Snjófríði andaðri í þrjú ár til viðbótar meðan hann beið upprisunnar, jafn skeytingarlaus um landstjórnina sem fyrr. Meðan hann beið drap hann tímann með því að súrra saman þrælknosaðar vísur í Snjófríðardrápu, sem byrjar á þessum orðum:

Hneggi ber ek æ ugg

Ótta - hlýði mér drótt –

dára vekja´k dul at mér

drauga á kerlaug.

Á nútímamáli merkir þessi vísuhelmingur: Ég er drulluhræddur. Hlustiði á mig. Líklega verð ég bara enn ruglaðri ef ég fer að yrkja.

Þegar Haraldur hafði setið þrjú ár yfir líkinu, að því er virtist órotnuðu og rétt ólifnuðu við, þá kom maður að nafni Þorleifur spaki að máli við hann, en hann var mestur sálfræðingur í Noregi á þeim tímum. Þorleifur sagði lævíslega eitthvað á þessa leið við Harald: „Ekki er ég hissa á því þótt þú syrgir lengi svona göfuga konu og kyssilega og látir hana liggja undir fínni blæju uppi á dúnsæng í stað þess að jarða hana. En nú hefur hún legið þrjú ár í sömu fötunum. Væri nú ekki viðeigandi, Haraldur minn, eftir allan þennan tíma að taka af henni blæjuna og hafa á henni fataskipti? “ Haraldur hárfagri gat alveg séð lógikkina í þessu og hófst handa við fataskiptin, og þar urðu vatnaskil í þessari ástarsögu. Ég vitna nú beint í 29. bindi Íslenskra fornsagna, svo mér verði ekki persónulega kennt um ljótan munnsöfnuð. Þar segir: „Og þegar er hún var hrærð (þ.e. hreyfð), þá slöri á óþefjani og ýldu og hvers kyns illum fnyk af líkamanu. … Blánaði … allur líkaminn og ullu úr ormar og eðlur, froskar og pöddur og alls kyns illyrmi. Seig hún svo í ösku, en konungur steig til visku og hugði af heimsku, stýrði ríki sínu og styrkti, gladdist af þegnum sínum og þegnar af honum, en ríkið af hvoru tveggja.“ Síðasta setningin er svo haganlega sögð og merkingarrík að það er ómaksins vert að lesa hana tvisvar eða þrisvar.

Þrátt fyrir hve tvísýn hún var um tíma endar þessi saga vel. Haraldur komst yfir gjörningaást sína til Snjófríðar og fékk margra annarra kvenna, þeirra á meðal Gyðu, Ragnhildar, Svanhildar og Áshildar. Norðmenn sýndu merkilegt langlundargeð að doka eftir konungi sínum í sex ár meðan hann sinnti engu öðru en ástarmálum, en hann naut þess hve stjórnarandstaðan var slöpp. Þó voru fáeinir sem undu þessu alls ekki og kusu fremur að flæmast norður og vestur fyrir eyjuna Útröst og alla leið til Íslands heldur en hafa yfir sér svo veiklundaðan konung.

Einar Ólafsson: Mánadúfur. Bókmenntafélagið Hringskuggar, Reykjavík 1995. S. 13

Flateyjarbók. II. Bindi. Flateyjarútgáfan. Akranesi 1945. s. 52, 53

Heimskringla Snorra Sturlusonar. I. bindi. Menntamálaráð og Þjóðvinafélag. Reykjavík 1946. s. 80-81

Hermann Pálsson: Úr landnorðri. Samar og ystu rætur íslenskrar menningar. Studia Islandica 54. Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands. 1997. s. 144-5