Af ótrúlega langri og ófyrirsjáanlegri ferðasögu Godin-hjóna

Það leikur enginn vafi á því að ástarsaga hjónanna Jean og Ísabellu Godin des Odonnais telst til raunalegra ásta sem enda illa og það eins þótt þau eftir ótrúlega langt og ófyrirsjáanlegt ferðalag hvíldu um síðir hvort í annars örmum.

Þannig var að fyrir miðja 18. öld sendi Franska vísindaakademían í París leiðangur til miðbaugssvæðisins í Suður-Ameríku undir stjórn vísindamanns sem kallaður var La Condamine. Tilgangurinn var að sanna frönsku kenninguna um að jörðin væri grennri um miðbaug en yfir pólana.

Leiðangurinn taldi tíu Frakka. Þegar hann kom til Quitoí Ekvador hófust margvísleg vandræði. Þangað barst fregn um að Ísak Newton, sem ofan á annað þurfti endilega að vera Englendingur, hefði með óvéfengjanlegum hætti sýnt fram á að franska kenningin væri bara vitleysa. Leiðangurinn var því orðinn tilgangslaus. Einn Frakkinn lenti í áflogum við heimamann og var drepinn, annar dó úr hitasótt en tveir sturluðust. Þá gerðist það ennfremur, sem kannski taldist ekki til stórslysa, að leiðangursmaðurinn Jean Godin des Odonnais varð ástfanginn af barnungri perúskri stúlku sem hét Ísabella og kvæntist henni. Það var minni asi á mönnum á þeim tímum en núna er og eftir að leiðangursmenn höfðu dvalið í sjö ár um kyrrt í Quito við ýmsa iðju var leiðangrinum formlega slitið. La Condamine vildi gera eitthvert gagn á heimleiðinni og ákvað frekar en fara stystu leið til sjávar á vesturströndinni að sigla hina firnalöngu leið niður Amazon-fljótið, sem fáir höfðu þá séð og mátti heita ókannað. Jean Godin og frú urðu eftir í Quito en fyrirhugað var að þau kæmu síðar sömu leið niður Amazon. La Condamine gekk slysalaust niður fljótið og hann var raunar einna fyrstur manna með raunvísindalega þekkingu til að sigla það. Hann gerði ýmsar uppgötvanir, kortlagði ána, mældi dýpt hennar og breidd. Merkast var þó að hann fann gúmmíplöntur sem eru upprunnar á þessum slóðum og flutti fyrstur manna gúmmí til Parísar, þar sem þetta nýja efni vakti bæði aðdáun og furðu.

Godin-hjónin höfðu ekki getað verið honum samferða af því Ísabella var ólétt. Jafnskjótt og hún varð léttari af því barni varð hún ólétt á ný og var af þessum sökum aldrei ferðafær á árunum frá 1743 til og með 1749. Þá frétti Jean bóndi hennar að faðir sinn væri andaður heima í Frakklandi og það herti á honum að leggja af stað heimleiðis. Ísabella var þá enn ófrísk að venju sinni, svo hann lagði einn af stað niður Amazon-fljót, en með því eina móti virtist unnt að koma í veg fyrir að Ísabella yrði óðara þunguð á nýjan leik eftir fæðingu. Ætlunin var að hún kæmi á eftir honum með börnin við fyrstu hentugleika og hann myndi bíða hennar við fljótsósana.

Jean Godin kvaddi því konu sína í Quito í mars 1749 og kom til frönsku nýlendunnar í Cayenne í Frönsku Guineu, norðan við ósa Amazon-fljóts í apríl 1750, rúmu ári síðar. Hann var þá orðinn nær frávita af söknuði eftir konu sinni og vildi óðara sækja hana á bát. Til þess þurfti hann leyfi frá franska landstjóranum en það lá ekki á lausu. Fjórum til fimm sinnum á ári í fimmtán ár sótti hann án árangurs um leyfið en fékk það loks árið 1765. Þá vildi svo illa til að hann veiktist og þurfti að senda annan mann í sinn stað. Sá hét Tristan og reyndist inni við beinið vera óáreiðanlegur og kærulaus maður. Með honum sendi Jean Godin sendi bréf til Ísabellu í Quito, en í því bað hann hana að drífa sig hið fyrsta til staðarins Andoas, þar sem biði hennar bátur. Í eftirmála lét hann þess getið hve hann væri orðinn þurfandi fyrir nærveru hennar, ást og kvenlega blíðu. Tristan fór illu heilli aldrei alla leið til Quitoheldur afvegaleiddist, hvarf af bátnum, týndi bréfinu og eyddi fénu sem Jean hafði sent konu sinni með honum. Þegar fram liðu stundir frétti Ísabella það hinsvegar á skotspónum í Quito, að bátur biði hennar í Andoas og hefði gert lengi. Hún sendi bróður sinn að kanna málið. Ferð hans og annar undirbúningur tók sinn tíma og það var ekki fyrr en í október árið 1769 sem madame Ísabella Godin kvaddi heimahaga sína í Quito og hélt áleiðis til langþráðra endurfunda við bónda sinn. Á umliðnum árum hafði hún misst öll börn þeirra hjóna úr farsóttum, þar á meðal dótturina sem hún gekk með þegar hún kvaddi bónda sinn rúmum tuttugu árum fyrr.

Með Ísabellu í för voru tveir bræður hennar, þræll að nafni Jóakim, systursynir hennar tveir, þrjár þernur, þrír Frakkar úr leiðangrinum og þrjátíu og einn indíáni.

Ferðinn gekk einkar illa. Birgðastöðvar, þar sem vera áttu vistir, höfðu verið rændar. Íbúar á stórum landsvæðum voru fallnir úr pestum. Indíánarnir struku áður en þau komust til Andoas, þar sem báðurinn beið. Þá voru þau rammvillt og reynslulítil á hættulegum slóðum. Þau ákváðu að skipta liði og senda þrjá karla á eintrjáningi til Andoas en hin skyldu bíða. Tvær vikur liðu og enginn kom frá Andoas, síðan liðu tuttugu og fimm vikur í viðbót og enn bólaði ekki á bátnum Þó svo fólk þetta hefði mikið langlundargeð ákvað það að frekari bið þjónaði engum tilgangi, enda voru vistir að ganga til þurrðar. Bræðurnir smíðuðu fleka en hann sökk og þeir drukknuðu og með þeim týndust síðustu vistirnar og allar jarðneskar eigur Ísabellu. Hún var ákaflega viljasterk kona og hugur hennar stóð mjög til áframhaldandi hjónalífs með bónda sínum og ekki var seinna vænna þar eð hún var að fara úr barneign. Hún leiddi því fámennan hóp eftirlifenda landleið í þá átt þar sem hún hélt Andoas vera. Landleiðin var hinsvegar meira en illfær, einlægur frumskógur, krókar, keldur, díki og foröð, að ekki sé talað um eiturpöddur á leiðinni, ránfiska og mannskæð skriðkvikindi. Eftir stutta ferð voru allir dauðir nema Ísabella. Í átta daga ferðaðist hún ein og hafði ekki annað að borða en ókennilega ávexti og hrá egg sem hún saug innan úr skurninni. Á níunda degi gekk hún fram á tvo innfædda menn og þeir ferjuðu hana illa á sig komna, svanga, allsnakta og nú orðna hvíthærða, til Andoas þar sem fljótabáturinn hafði nú, með landlægri biðlund á þessum slóðum, beðið hennar í fimm ár. Báturinn sigldi niður Amazon og Ísabella féll loks í fang bónda síns í frönsku nýlendunni Cayenneí júlí árið 1770. Aðdragandi og framkvæmd þessa eina ferðalags, sem færði þau hjónin loks saman eftir allt of langan og sársaukafullan aðskilnað, hafði tekið tuttugu og eitt ár.

Á þeirra tíma vísu voru Godin-hjónin orðin roskið fólk, höfðu misst börnin sín öll, ættingja, vini og allar eigur sínar. Fyrir utan að saga þessi sýnir hvernig heit ást getur farið forgörðum fyrir klaufagang, þá er hún einnig til marks um það, hversu afskaplega lítið menn oft vita í upphafi ferðar um það hvernig henni mun vinda fram og hvenær hún muni enda.

Furneaux, R.: The Amazon. The Story of a Great River. Readers Union, Hamish Hamilton. London1971