Af fólki sem stundum er það sjálft en stundum allt annað...

Af fólki sem stundum er það sjálft en stundum allt annað (fólk)

Eitt af því marga sem gæta þarf að í lífinu er að vera alltaf eldklár á hver maður er sjálfur. Hversu forvitni-, elsku- eða öfundsverður sem manni kann að þykja einhver annar vera, má maður ekki renna saman við hann og fara að ruglast á sér og honum.

Einmitt þetta kom fyrir kínverskan einsetumann og heimspeking að nafni Tsjúang Tsjú, sem var á dögum þrjú hundruð árum á undan Kristi. Hann þótti svo skynugur maður að Menningarsjóður gaf út eftir hann bók árið 1969, sem heitir Vegurinn og dygðin. Tsjúang Tsjú segir svo frá:

„Eitt sinn dreymdi mig, Tsjúang Tsjú, að ég væri fiðrildi. Ég flögraði hingað og þangað og var fiðrildi í einu og öllu. Ég naut lífsins aðeins á þann hátt sem fiðrildi gera og hafði ekki minnstu hugmynd um að ég væri Tsjú. Þar kom að ég vaknaði, og var þá ég sjálfur á ný. Nú geri ég mér hins vegar ekki grein fyrir því hvort ég var þá maður sem dreymdi að hann væri fiðrildi, eða er ég núna fiðrildi, sem dreymir að það sé maður.“

Á sautjándu öld benti kínverski rithöfundurinn Tsjang Tsjao á að sennilega hefði þetta hefði verið góður draumur fyrir Tsjúang Tsjú en vondur draumur fyrir fiðrildið, en deilurnar sem þessi skoðun framkallaði standa enn yfir.

Um draum Tsjúangs orti svo Ólafur Jóhann Sigurðsson á síðustu öld tilbrigði sem er svona:

Ég þóttist vera fiðrildi í furðulegum draumi:

ég flögraði milli blóma og hunang saug úr krónum.

En samt fannst mér í draumnum bæði skemmtilegt og skrýtið,

að ég skyldi ekki vera á gömlu strigaskónum.

Nú er ég löngu vaknaður í veröld færri lita,

að verkum mínum geng ég og þyki hress og glaður.

Mér finnst ég vera maður, en finnst þó hálft í hvoru,

að fiðrildi með gullna vængi dreymi að það sé maður.

Stundum gerist það að manneskja lendir í bland við aðra manneskju alveg án eigin tilverknaðar og aðeins fyrir duttlunga örlaganna. Þess vegna vík ég sögunni næst til ársins 1938 í Moskvu. Halldór Laxness var þar staddur nýkominn sunnan úr Georgíu til að vera viðstaddur réttarhöldin yfir Búkharín og fleirum, og hér geri ég það að algjöru aukaatriði hvort þeir menn sem skotnir voru að þeim loknum voru sekir, saklausir eða hvort tveggja. Halldór var þá ekki sleipur í rússnesku en hafði tungulipra og gáfaða stúlku fyrir túlk. Hann var orðinn dálítið leiður og sennilega ringlaður eftir hálfsmánaðar vitnaleiðslur, sem stúlkan túlkaði samviskusöm ofan í hann og greip nú til þess ráðs að bjóða henni út að borða eitt kvöldið. Þar áttu sér stað þessar samræður (hér færðar orðréttar í leikritsform):

„HKL: ... En hvað haldið þér sjálf?

Stúlkan: Ég held ekki neitt.

HKL: Með leyfi, hver eruð þér?

Stúlkan: Ja ef ég vissi það nú. Sumir segja að ég sé gyðíngur úr Kænugarði, en ég veit ekki sönnur á því. Ég er af sumum talin vera ég sjálf en aðrir segja að ég muni vera hún eldri systir mín.

HKL: Með leyfi, er ég kanski að tala við systur yðar?

Stúlkan: Nitsjevo. Ég heiti þetta og þetta, en kanski heiti ég líka eitthvað annað. Við vorum níu systkin sitt á hverju árinu. Foreldrar mínir lágu með okkur í útflytjendabúðum í Úkraínu undir þjóðverjum og voru að reyna að komast til Amríku. Þá kom upp drepsótt í búðunum. Foreldrar mínir dóu og flestöll systkini mín, þarámeðal hún tvíburasystir mín sem var tveim klukkustundum eldri. En ekkert var nú það hjá því að það höfðu ruglast á okkur nöfnin og númerin þegar átti að fara að þekkja okkur sundur. Að lokum gat einginn leingur sagt hvur var hvur né hvort það var ég eða hún eldri systir mín sem hafði lifað af. Ef það var ég sem dó þá heiti ég Anna. Ef það var eldri systir mín, þá heiti ég Tanja. Afturámóti héldu ýmsir yfirmenn í búðunum því fram að ég væri raunar alls ekki úr þessum systkinahópi, heldur úr einhverjum altöðrum hópi sem líka var dáinn að mestu.“

Alvarlegasta tilvikið sem ég kann að nefna af svona persónuleikaflökti er samt skjaldsveinn að nafni Gúrdúlú, sem þjónaði í her Karlamagnúsar og var greinilegt dæmi um þessa lausung, því hann hét ekki bara Gúrdúlú, heldur líka Gúrdurú, Gúdi-Ússúf, Ben-Va-Ússuf, Ben-Stanbúl, Pestanzúl, Martinbon, Omobon, Omobestía, Dalaljótur, Friðarjón og Kyrri-Pétur. Garðyrkjumaður, sem í bók Italo Calvino lýsti honum fyrir Karlamagnúsi, tók svo til orða:

„..svo hef ég tekið eftir að nöfn hans breytast frá einum árstíma til annars. Segja má að nöfnin hlaupi á eftir honum án þess að festast nokkurn tíma við hann. Hann gildir sjálfan einu hvað hann er kallaður. Ef þér kallið á hann heldur hann að þér séuð að kalla á geit; segið „Ostur“ eða „Iða“og þá svarar hann að bragði: „ Ég er hér. ““

En það var ekki nóg með að nöfn festust ekki við Gúrdúlú heldur festist hann sjálfur ekki við hlutverk sitt sem skjaldsveinn, raunar ekki einu sinni við hlutverk sitt sem maður. Sjálfsmynd hans var svo losaraleg að hann hélt ævinlega að hann væri sjálfur það sem hann hafði fyrir augunum í það og það sinnið. Langtímum saman varð hann raunar tæpast greindur frá umhverfi sínu, því hann samlagaðist öllu svo vel að það var eins og hann væri ævinlega í felulitum, löngu áður en þeir voru fundnir upp í hernaði. Sæi hann andahóp fram undan sér fannst honum hann vera önd og sagði „brabra“. Þegar hann sá perutré stökk hann upp í það og þóttist vera ávöxtur, eða þá að hann stóð grafkyrr með upprétta handleggi, undna eins og trjágreinar og perur í munni eða höndum og þóttist þá vera annað tré. Þegar hann reið á hesti vissi hann ekki hvor þeirra var hesturinn. Einu sinni höfðu herkokkarnir eldað kálsúpu handa herdeildinni frá Lothringen í gríðarmiklum potti. Gúrdúlú kom auga á súpuna og sagði: „ Allt er súpa!“ og samstundis fannst honum hann sjálfur vera súpan og fór upp í pottinn, sem til allarar hamingju var þá orðinn tómur, því annars hefði hann ekki orðið eldri. Í annað sinn þegar honum var færð súpa gat hann með engu móti komið því fyrir sig hvort hann átti að borða súpuna eða hún hann. Þessi losaralega sjálfsmynd Gúrdúlús kom honum oft í koll, hann átti til dæmis engar framvonir í hernum og stundum stofnaði hún beinlínis lífi hans í hættu, eins og þegar hann átti að grafa lík af föllunum hermanni en samsamaði sig svo með hermanninum að þegar hann hafði tekið gröfina lagðist hann sjálfur í hana og tók að moka yfir sig. Hann hafði nánast kviksett sjálfan sig áður en honum var borgið.

Karlamagnúsi varð það eitt sinn á að kalla hann vitfirring en var leiðréttur, þó að vissulega væri ekki á allra færi að leiðrétta hann, en vitur maður sagði við hann. „Ef til vill er ekki hægt að kalla hann vitfirring, Hann er bara maður sem er til og veit ekki af því.“

Lin Yutang: Glück des Verstehens. Klett-Cotta, Ullstein, Frankurt/M 1981 S. 39, 106

Vegurinn og dygðin. Valkaflar úr bókinni Zhuang-zi. Skúli Magnússon íslenskað. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. Reykjavík 1969

Ólafur Jóhann Sigurðsson: Að laufferjum. Helgafell, Reykjavík 1972 S. 39

Tómas Guðmundsson: Ljóðasafn. Helgafell, Reykjavík 1961 S. 139-140

Halldór Laxness: Skáldatími. Helgafell, Reykjavík 1963 S. 304-5

Italo Calvino: Riddarinn sem var ekki til. Mál og menning. Reykjavík 1991.