Af ástum við Svanavatn sem allir njóta betur en þáttakendur

Til dæmis um ástir sem enda illa má hiklaust taka atburðarás sem átti sér stað þann 26. maí árið 2000 í Borgarleikhúsinu í Reykjavík. Hún byrjaði með því að drottning í ónefndu ríki kom að máli við son sinn. Hann hét Sigfried og var þá liðlega tvítugur. Drottning átti það erindi að tilkynna honum að annað kvöld yrði ball í höllinni. Þangað hafi verið boðið sex prinsessum og hann skuli velja sér eina, því nú sé tímabært að hann kvænist. Ekki nefndi drottning að prinsessurnar sex hefðu neina sjálfstæða skoðun á þessu máli, enda eru prinsessur frægari fyrir annað en sjálfstæði. Flestir ungir menn hefðu orðið mömmu sinni þakklátir fyrir þetta framtak og hugulsemina að baki því, en Sigfried var eitthvað seinn á sér og áhugalítill um mannlega náttúru, svo hann varð bara ergilegur og fór einn út í skóg að veiða. Nú var að sjálfsögðu á þessum árum lítið um skóga í Kringlumýrinni og hvað minnst í námunda við Borgarleikhúsið en þetta bið ég engan láta trufla sig, því sagan er jafnsönn fyrir því.

Langt nokkuð úti í skógi kom Sigfried að tjörn og þar var svanahópur á sundi. Sigfried var eins og Ingimundur gamli að því leyti, að hann vildi að staðir ættu sér nöfn, og þar eð hann vissi ekki til að tjörnin héti neitt fyrir nefndi hann hana Svanavatn. Sextíu og fjórum árum fyrr hafði Ólafur Jóhann Sigurðsson, þá bara sextán ára gamall, gefið út bók sem hann nefndi „Við Álftavatn“. Með þessu sýndi Ólafur bráðþroska sinn en sögurnar í bókinni voru ekkert sérlega æsandi enda voru álftirnar á Álftavatni allar þar sem þær voru séðar. Það voru svanirnir á Svanavatni hins vegar ekki. Þeir voru í rauninni allir fallegar stúlkur í álögum, en þau álög hafði á þær lagt maður að nafni Rauðskeggur. Nú er það alkunna, að ef maður dregur nafn af skeggi sínu, þá er hann illa innrættur; það var tilfellið um dverginn Rauðgrana, Svartskegg sjóræninga, Bláskegg kvennamorðingja og svo var einnig um þennan mann sem var rakinn óþokki og dólgur. Þarna í skógarkyrrðinni taldi Rauðskeggur að óhætt væri að hleypa stelpunum úr svanshamnum, enda var hann alveg grunlaus um að prinsinn Sigfried, seinþroska að vísu en liðlega tvítugur, lá á gægjum. Fljótust úr hamnum, fremst og fríðust í hópnum var stúlkan Odette. Hún var því fyrsta konan sem Sigfried sá hátta sig. Þau rákust nú einhvern veginn saman á vatnsbakkanum og óðara braust uppsöfnuð gelgjan fram í Sigfried og hormónarnir freyddu, sem var nú heldur betur heppilegt, því það var ekkert sem gat leyst Odette úr hinum illu álögum Rauðskeggs nema það eitt að mennskur maður festi við hana ást og tryggð. Svanasteggir höfðu margreynt við hana, en það breytti engu um álögin, enda fann Odette að þeir vildu bara eitt og nenntu ekki að spjalla á eftir. Sigfried og Odette þekktust vitaskuld ekki neitt voru bæði skítfeimin og vissu ekki hvað þau áttu að segja við hvort annað. Í þessum vandræðum tóku þau að valhoppa hvort kringum hitt á bakkanum frekar en gera ekki neitt; adagio pas de deux er þannig ástartjáning síðan nefnd.

Víkur nú sögunni að dansleiknum áðurnefnda. Þar mættu sex mjög taugaveiklaðar prinsessur enda var þetta einskonar fegurðarsamkeppni með bara einum verðlaunum. „Ég er í þessu til að sigra,“ tautuðu þær máluðum og glitrandi vörum. Sigfried prófaði þær hverja af annarri í stuttum dansi en honum fannst þær allar ómerkilegar, enda var hann heltekinn af sinni nývöknuðu ást til Odette.

Hver birtist þá á ballinu annar en Rauðskeggur og hafði meðferðis dóttur sína Odiliu? Hún kemur hér splunkuný til sögu og lesendur þurfa að gæta þess vel að rugla henni ekki saman við Odette, þótt þær heiti líkum nöfnum, því annars skilja þeir ekkert og verða þeir sér til skammar í hléinu. Slík var slægð Rauðskeggs og útsjón, að þessa dóttur sína Odiliu hafði hann dulbúið eins og hún væri Odette, sem sjálf hýrðist meðan þessu fór fram í illa gerðum álftalaupi úti í skógi. Það er akkúrat þegar hér er komið sögu sem Sigfried gerði einhver neyðarlegustu mistökin í gjörvöllum ástarbókmenntunum, því hann lét blekkjast, hélt að Odilia væri Odette og trúlofaðist henni í vitna viðurvist. Svona gerir maður ekki, en hann var geðveikt stressaður og hafði bara þekkt Odette í kortér. Það kemur nú á daginn að Rauðskeggur var jafnvel enn útsmognari en maður hélt, því hann vildi sjálfur komast yfir Odette. Þetta rennur upp fyrir manni þegar Odette birtist á ballinu rétt fyrir lokun, en ekki holdi klædd heldur sem svipur eða svoleiðis. Þá fór í hönd tilfinningarík stund, Sigried var illa spældur, Odette var svakalega sár en Rauðskeggur og Odilia dóttir hans, verðandi drottning í ríkinu ónefnda, léku við hvern sinn fingur.

Strax eftir ballið rásar Sigried út í skóg og hittir þar Odette. Eins og að líkum lætur hvín dálítið í henni fyrst í stað yfir öllum þessum svikum og ekki minnst út af því að Sigfried er nú harðtrúlofaður. En hún er góð stúlka og hafði lesið það í bók eftir Erich Fromm, að fullkomin ást felst í því að gefa en ætlast ekki til neins í staðinn, svo hún róast.

Það gerist næst í þessari ástarsögu, að Rauðskeggur, sem hafði heldur ekki getað sofnað strax eftir ballið, mætir á bakka Svanavatns. Það kemur til átaka milli þeirra eins og lögreglan í Reykjavík mundi orða það í dagbók sinni. Það ótrúlega gerist að Sigfried tekst að rota Rauðskegg með bjórglasi, en í stað þess að sparka í hann liggjandi eins og hann hefði átt skilið, stökkva þau bæði, Sigfried og Odette, samhliða út í Svanavatn. Sigfried hafði aldrei lært að synda og kemur það nú í koll því hann drukknar örfáa metra frá bakkanum. Sjálfum er honum alveg sama því hann veit að feilsporið sem hann tók á ballinu dæmdi Odette til að vera álft það sem hún á eftir ólifað. Hugsanlega hafði hann heyrt um grísku konuna Ledu, sem hafði árangursríkt ástarfar við svan, vera kann líka að hann hafi heimsótt Borghese-safnið í Róm og séð þar myndina Leda og svanurinn eftir Leonardo da Vinci, en sé svo þá hefur það engin áhrif haft. Hann hefur alls enga trú á að ástarsamband sitt við álft geti verið til frambúðar. Odette svamlar raunamædd í burtu, ropandi eins og álftir gera. Rauðskeggur liggur meiddur á bakkanum og mun deyja, fái hann ekki aðhlynningu. Sex litlum og fallegum prinsessum finnst þær hafa verið smánaðar og hafðar að fíflum. Drottningin hefur misst son sinn elskaðan. Odilia hafði ekki frekar en aðrir getað valið sér pabba, og þótt Rauðskeggur væri dólgur og sennilega viðriðinn mansal úr austantjaldslöndunum fyrrverandi þá hafði hún átt hann að. Nú hafði hún ekki bara misst hann heldur var líka unnustinn að drukkna í þessum töluðum orðum.

Allir sem staddir voru á stóra sviðinu í Borgarleikhúsinu áðurnefnt kvöld og tóku virkan þátt í ástarsögunni af bökkum Svanavatns, fóru sem sagt illa út úr því og voru raunamæddir og sárir, ekki einasta yfir að einhver skuli hafa samið þessa sögu um þá og sagt hana, heldur miklu fremur yfir þeirri illkvittni áhorfendanna að finnast sagan svo falleg að þeir voru margklappaðir upp.

Bulfinch, T.: Myths of Greece and Rome. Penguin Books. Harmondsworth. 1985 s. 128

Uppfærsla San Fransisco Ballet á Svanavatninu eftir Pétur Tjækovski í Borgarleikhúsinu í tilefni af að Reykjavík var ein af níu menningarborgum Evrópu árið 2000