99. Austurkirkjan

Við völdum fáfarna vegi um fjalladalina í suður og vestur. Veska hafði varað okkur við því að þar gætu verið þjófar á ferli en okkur tókst með erfiðismunum að mana okkur upp í að óhlýðnast henni. Það hefðu verið illa gefnir þjófar sem ætluðu að hafa viðurværi sitt af stigamennsku á þessum slóðum, enda hittum við enga. Það fáa fólk sem enn bjó í þröngum dölunum var skínandi fátækt og varla á uppleið. Karlarnir héngu daglangt í óskiljanlegri varðstöðu yfir fjórum, fimm geitum á beit, eða einni belju. Konur þeirra bogruðu á akurbleðlum og rótuðu í moldinni með handverkfærum. Þegar Vilhjálmur frá Brekku heimsótti Búlgaríu árið 1970 sögðu málsmetandi menn við hann, að þrátt fyrir yfirnáttúrulegar framfarir undanfarinna ára vantaði landið áttatíu þúsund traktora til viðbótar. Bersýnilega voru þeir enn ókomnir í þetta byggðarlag, því klukkustundum saman sáum við enga dráttarvél og raunar engin vélknúin tæki til landbúnaðar. Þarna hafði ekki einu sinni verið drift til að taka niður táknmerki kommúnismans á hreppamörkum heldur voru hamarinn og sigðin smám saman að hverfa í ryðtaumum niður molnandi stöpulinn. Undir kvöld komum við að Lopushanski-klaustrinu og báðumst gistingar. Umkomuleysi klaustranna í Búlgaríu er orðið slíkt að munkarnir selja Bed-andbreakfast og Zimmer-frei, til þess að eiga fyrir nauðþurftum. Þess vegna tók ábótinn okkur fagnandi og bjó um okkur í fyrrverandi munkaklefum. Þessa nótt dreymdi mig óræka feigðardrauma og ekki einn heldur tvo. Í öðrum var ég farþegi í strætisvagni en honum ók kunningi minn sem féll fyrir eigin hendi nokkrum árum fyrr. Í hinum lauk ég upp dyrum klausturkirkjunnar í Lopushanski. Þar sátu kirkjugestir á bekkjum og allir sem einn sneru þeir sér við og litu á mig. Ég fann að þeir vildu að ég settist hjá þeim en skynjaði að allt var þetta fólk framliðið og hvíldi endranær í klausturgarðinum. Í svefnrofunum fannst mér óráðlegt að halda út á vegina þennan dag og ef til vill væri ráðlegast að vinna munkaheit og setjast hér að. Nú er alkunna að bráðfeigir menn taka að anda gegnum eyrun en þar sem svo reyndist ekki ástatt um mig, fór ég út á svalir til Guðjóns að borða snæhvíta búlgarska jógúrt með gullnu hunangi. Á eftir litum við inn í kirkjuna. Þar var ekki nokkur maður og þaðan af síður kirkjubekkir frekar en í öðrum búlgörskum kirkjum. Í Búlgaríu er ráðandi rétttrúnaðarkirkjan sem stundum er nefnd austurkirkjan. Hún á rót sína að rekja til Konstantínópel og þaðan eru helgisiðir hennar runnir. Kristnin breiddist furðuhratt um hinn rómverska heim og ennþá er ráðgáta hvers vegna. Framan af þurftu kristnir menn að fara leynt en á fjórðu öld veitti Konstantínus mikli þeim trúfrelsi. Fáum áratugum síðar var kristni gerð að ríkistrú í Róm og öll heiðni bönnuð. Kristnir menn, sem áður voru ofsóttir, gátu eftir það farið að ofsækja aðra fyrir villutrú. Róm var þá löngu orðin þreytt borg og spillt og hafði misst völd sín í allar áttir. Konstantínus keisari vildi byrja upp á nýtt og færði höfuðstöðvar ríkisins til bæjarins Býsans við Sæviðarsund, sem fékk heitið Konstantínópel og löngu síðar Istanbúl. Senn dró til misklíðar milli kirkjuleiðtoganna í Konstantínópel og Róm. Hún snerist sumpart um völd og virðingu en einnig um kenningu og helgisiði. Sum misklíðarefnin virðast ekki stór úr fjarska, svo sem það hvort líkami Krists birtist fremur í gerbrauði eða gerlausu eða með hve mörgum fingrum presturinn skuli blessa yfir söfnuðinn. Þrálátust varð deilan um eðli Jesú, en hvorki hann sjálfur né guðspjallamennirnir höfðu tjáð sig nægilega skýrt um það hvort hann væri maður, Guð eða beggja blands. Það þótti aðkallandi að skýra þetta en ýmsar skoðanir voru á lofti og sumar þeirra voveifleg villutrú sem fjandinn kynti undir til að koma kirkjunni fyrir kattarnef. Út af þessu klofnuðu kirkjudeildir, sundruðust söfnuðir og kennimenn voru fangelsaðir, píndir eða drepnir, af því ekki kom til greina að skauta jafn kæruleysislega yfir þessa snúnu spurningu eins og Einar í Heydölum leyfði sér í jólasálminum: „Fjármenn hrepptu fögnuð þann,/ þeir fundu bæði Guð og mann,“ Þó svo sjálfur Drottinn ætti að heita sameiginlegur austurkirkjunni, með patríarkann í Konstantínópel í broddi fylkingar, og vesturkirkjunni, undir forystu páfans í Róm, fékk jafnvel hann ekki komið í veg fyrir að kirkjudeildirnar ræktuðu ágreining sín í milli og færðust hvor í sína áttina. Vesturkirkjan stundaði tiltölulega auðvelt trúboð til norðurs og vesturs og lét einfaldlega drepa þá sem ekki tóku trú. Austurkirkjan mátti hins vegar búa við sífelldar innreiðir nýrra heiðingja austan úr Asíu. Þess utan var hún frá og með sjöundu öld á stöðugu undanhaldi fyrir nýrri villutrú, íslam, sem bæði var spretthörð og áleitin. Vesturkirkjan var hneigð til veraldarinnar og ástundaði realpólitík meðan austurkirkjan einbeitti sér að tilbeiðslunni og lét kóngum og keisurum eftir stjórnmálin. Austurkirkjan var undirgefin býsönsku keisurunum en páfarnir í Róm vildu helst hafa yfirumsjón með öllum þjóðhöfðingjum. Páfinn kvaðst vera óskeikull, patríarkinn ekki. Prestarnir fyrir austan máttu kvænast en fyrir vestan þurftu þeir í það minnsta að sýnast kvenmannslausir. Helgihald austurkirkjunnar fór fram á tungumáli heimamanna á hverjum stað, en vesturkirkjan kom sér upp eigin tungumáli og jafnt kaþólskar messur sem embættisfærslan í Páfagarði fóru fram á illskiljanlegri latínu allar götur fram undir 1960. Þar kom að kirkjudeildirnar tvær fengu fulla andstyggð hvor á annarri og árið 1054 gekk á með bannfæringum milli þeirra. Að undirlagi Feneyinga var fjórða krossferðin afvegaleidd til að brjótast inn í Konstantínópel, ræna borgina og hrekja keisarann í útlegð. Seinna þegar Tyrkirnir stóðu úti fyrir hliðum borgarinnar náðu Býsansmenn engu samkomulagi við páfann um að verja Evrópu. Stór hluti austurkirkjunnar lenti á valdi Tyrkja á fimmtándu öld. Þá voru guðshús brotin og brennd eða þeim var breytt í moskur. Þannig fór um kirkjuna sem á sínum tíma þótti hvað mest og merkilegust í veröldinni og er það kannski enn; Hagia Sofia eða Kirkja hinnar heilögu visku í Istanbúl. Hana nefndu norrænir menn Ægisif. Þegar frá leið mýktust Tyrkir og fannst þá meinalaust að evrópskir undirsátar þeirra játuðu kristna trú ef þeir borguðu í staðinn aukaskatt. Búlgörum leyfðu þeir meira að segja að byggja nýjar kirkjur, en til að þær skyggðu örugglega ekki á moskurnar urðu þær að láta lítið yfir sér og máttu ekki vera hærri en hestríðandi maður. Undir oki Tyrkjanna voru það búlgörsku klaustrin sem helst varðveittu menningararf þjóðarinnar. Mörg þeirra voru á afskekktum og óaðgengilegum stöðum til fjalla, eins og Lopushanski, og fengu að starfa óáreitt. Á mælikvarða sögunnar voru Tyrkirnir svo að segja nýfarnir, þegar Kommúnistaflokkurinn náði tökum á Búlgaríu og miðstjórn hans samþykkti fljótlega að þjóðin skyldi vera trúlaus. Kirkjur grotnuðu þá niður eða voru nýttar til þess sem þótti þarfara en kristnihald. Eftir hrun kommúnismans kom í ljós að enn tórði trúrækni í Búlgörum og síðan hlúa þeir að kirkjunum og sækja þær. Guðsþjónustur eystra eru frjálslegri en við eigum að venjast í hinum harðlífislegu lútersku söfnuðum. Jóhannes Chrysostómos, sem kallaður var Gullinmunni, af því hve vel hann var máli farinn, samdi messuform austurkirkjunnar fyrir 1600 árum. Hann lagði miklu meiri áherslu á tilbeiðslu, bænir og víxlsöng heldur en einræður prestsins. Í kirkjunum eru einungis sæti fyrir gamalmenni en aðrir kirkjugestir rölta um gólfið, kjassa helgimyndir eða kveikja á kertum, lifandi fólki til halds en dánu til sáluhjálpar. Hluta messunnar syngja prestarnir í hvarfi bak við kórvegginn, en ganga þess á milli syngjandi fram á kirkjugólfið. Þar blessa þeir söfnuðinn og veifa reykelsiskerum, en eins og kunnugt er þræðast bænir mannanna með sama hætti upp til eyrna Guðs eins og reykurinn úr kerunum hringar sig upp undir kirkjuloftið. Þrír prestar sungu messu sem við Guðjón sóttum að morgunlagi í Vratsa. Þeir voru allir ungir og afslappaðir, íþróttaskór gægðust undan hempunni og milli sálma leyfðu þeir sér að detta í kjaftatörn við kirkjugesti eða bregða sér út fyrir til að reykja. Söfnuðurinn gaukaði að þeim vínflöskum og nýbökuðu brauði. Milli messa reyndi trúað fólk að halda sambandinu við Guð með bænagjörð og lagði sumt mikið á sig. Á sautjándu öld var uppi guðrækinn maður sem fór með sex hundruð Jesúbænir og eitt hundrað Maríubænir á hverju kvöldi og kastaði sér þrjú hundruð sinnum flötum á gólfið meðan á þessu stóð. Sama gerði kona hans, nema rétt meðan hún var ófrísk, en þá fékk hún tvö hundruð bæna afslátt. Ég hef heyrt að svo velviljað sé sumt fólk eystra í bænum sínum, að það biðji ekki einasta fyrir sér og sínum, heldur gleymi það ekki sjálfum fjandanum og biðji Guð um að hann fái að losna sem fyrst úr helju.