96. Þrakía, lögheimili norðanvindsins

Frá Negotin voru aðeins fáir kílómetrar til búlgörsku landamæranna og jafnskjótt og þau voru að baki breyttist yfirbragð veganna. Minningarmörk um fallna í umferðinni urðu strjálli en asnakerrum fjölgaði og grænar smáeðlur með perlumóðurblæ sem sóluðu sig á malbikinu sáust á stangli. Þessar breytingar tóku til áþreifanlegra hluta sem má telja og mæla. Sé hugað að hinu óáþreifanlega, lágu í loftinu beggja megin landamæranna í loftinu sárindi í garð umheimsins, en sín af hvoru tagi. Hjá Serbum voru þau greinilega í bland við drýgindi og sært stolt en Búlgaríumegin aðeins armæðu og víl. Það var eins og Búlgarar vissu ekki almennilega hverjir þeir væru né hvaða mynd af sér þeir vildu draga upp til að skoða sjálfir og sýna ókunnugum. Þeir voru enn líkt og í lausu lofti og höfðu verið það frá því Ráðstjórnarríkin liðuðust í sundur, því fáa betri vini áttu þau en Búlgara. Það kom ekki aftan að mér að frétta það nokkru síðar, þegar þrjátíu og tvær evrópskar þjóðir voru inntar eftir því hversu sáttar þær væru við lífið og tilveruna, að Búlgarar voru langneðstir á blaði. Enn eitt sinn bar okkur að Dóná, að þessu sinni í smábænum Vidin, sem áður hét Bdin, þá Budin og Rómverjar kölluðu Bononia. Fljótið silaðist letilega fram hjá, allar þrengingar þess voru að baki og héðan rann það áreynslulaust eftir breiðri sléttu alla leið út í Svartahaf. Sunnan þessarar sléttu voru Balkanfjöllin, þau sem skaginn allur dregur nafn sitt af. Orðið er búlgarskt og þýðir fjöll, svo það er ofrausn að segja Balkanfjöll því það merkir eiginlega fjallafjöll. Norðan ár var Rúmenía. Forn-Grikkir kölluðu landið norðan við sig og austan Þrakíu. Nafnið Búlgaría fékk það löngu seinna af aðkomumönnum austan úr Asíu. Svo mun hátta til í heiminum, að allir vindar eru upprunnir á mjóu belti með fram miðbaug jarðar. Það er kallað kyrrabelti, því þrátt fyrir að á því svæði séu upptök vindanna er þar ævinlega logn. Þetta vissu Forn-Grikkir ekki og þar eð norðanvindurinn, sem þeir nefndu Boreas, stóð á þeim frá Þrakíu töldu þeir fullvíst að hann ætti þar heima. Eins og mörgum var þeim í nöp við norðanáttina, en voru samt fegnir að geta kallað hana til, þegar Xerxes Persakóngur sat með mikinn sjóflota um Aþenu árið 480 fyrir Krist. Boreas brást þeim ekki í það sinnið heldur blés árásarflotann sundur og saman. Með því fékk þetta sem síðar var farið að kalla evrópska menningu frið í nokkrar aldir til viðbótar til að skjóta sæmilegum rótum á þyrrkingslegum Attíkuskaganum. Á þessum árum bar margt einkennilegt við sem þætti ótrúlegt núna og yrði dregið í efa. Þá þótti það til dæmis ekki óeðlilegt að vindarnir, sem allir eru karlkyns, sæktust eftir ástum jarðneskra kvenna. Vestanvindurinn, Zephyros, hafði flest það til að bera sem heillar konur, því hann gat strokið um vanga, hvíslað og andvarpað, enda náði hann auðveldlega ástum regnbogagyðjunnar Írisar og vorgyðjunnar Klórisar. Það er sú sama sem Steingrímur Thorsteinsson orti um kvæðið sem ævinlega er sungið á sumardaginn fyrsta. Norðanvindinn skorti hins vegar alla nærfærni. Hann reif og sleit kinnarnar, ýlfraði í stað þess að hvísla og honum var með öllu fyrirmunað að andvarpa. Öll aðkoma hans varð bara fráhrindandi blástur og hvás og þess vegna vildi ekkert kvenkyn þýðast hann. Því var jafnvel hvíslað að hann hefði tekið kóngsdóttur frá Aþenu nauðuga. Vel getur hann hafa orðið ónáttúrulegur út af þessari einsemd, því svo mikið er víst að dag nokkurn þegar hann átti leið hjá fríðum merahópi, fékk hann ekki hamið sig og fyljaði þær allar. Sjái maður í blæjalogni og upp úr þurru vindsveipi þyrlast yfir tún eða gára slétta tjörn, þá eru þar afkvæmi norðanvindsins og meranna, sem sífellt rása um heiminn án þess að sameinast í markvissu roki. Það gildir einu þótt þetta gerist uppi á heiðum norðanlands, maður þarf aldrei að fara í grafgötur um að þessir sveipir eru komnir sunnan úr Þrakíu. Í árdögum bjuggu auk norðanvindsins Þrakverjar á þessum slóðum. Þeir töluðu indó-evrópskt mál en voru óskrifandi, svo ritaðar heimildir um þá koma allar frá Grikkjum. Þrakverjar réðu miklum löndum en áttu í einlægum óeirðum sín í milli og náðu aldrei að sameinast í sterku ríki, ella hefðu þeir líklega lagt Grikkland undir sig og sjálfir samið mannkynssöguna. Þess í stað stofnuðu Grikkir nýlendur á þrakversku land meðfram Svartahafsströndum þegar á sjöundu öld fyrir Krist. Þaðan horfðu grískir sagnfræðingar álengdar á þessa nágranna sína og færðu undarlegt háttalag þeirra til bókar. Þeir héldu til haga að Þrakverjar stunduðu fjölkvæni og lögðu alls engar hömlur á kynþarfir ógiftra stúlkna. Strabó greindi frá því að þeir væru sólgnir í að fylla húsakynni sín af hampreyk, og segi hann satt eru þetta einna elstu heimildirnar um hassreykingar í Evrópu. Þrakverjar voru aftur á móti ríkir af gulli og héldu sig vel. Um konung þeirra, þann sem Resus hét Ejoneifsson og tók þátt í Trójustríðinu segir Hómer: „… hann á þá fríðustu og stærstu hesta, sem eg hefi séð: þeir eru hvítari, en snjór, og fráir á hlaupi, sem vindar; hann á kerru, fagurbúna gulli og silfri; vopn þau, er hann kom með hingað, eru af gulli, afar stór og hinar mestu gersemar; hæfir ekki dauðlegum mönnum, heldur ódauðlegum guðum einum að bera þau vopn.“39 Hitt var svo annað, að þessi vel búni maður gerði heldur hraksmánarlega ferð til Tróju, því þar var hann drepinn í svefni og gat ekki einu sinni lyft gullsverðinu sér til varnar. En það hafði mikið vatn runnið til sjávar og mikið blóð hnigið í svörðinn frá tímum Þrakverja þangað til við Guðjón sátum þennan góða veðurdag í Vidin og virtum fyrir okkur borgarbúana. Í allri Evrópu eru varla aðrir eins ófriðarstaðir eins og suðausturhorn álfunnar. Þar hafa sleitulítið skipst á stríð og hersetningar frá því löngu fyrir Krists burð. Persar voru þar, Makedóníumenn, keltar, húnar, Rómverjar, Miklagarðsmenn, avarar og loks slavar. Annálsritarar í Miklagarði skráðu hjá sér að árið 681 hefði birst frumstætt aðkomufólk skylt húnum. Það voru Búlgarar, sem raunar voru tyrkneskrar ættar og komnir úr Mið-Asíu. Þeir slógu sér niður í Þrakíu og lærðu að tala tungu slava. Það er því orðið djúpt á þrakversku erfðunum í þjóðasúpunni sem býr í Búlgaríu og ekki auðvelt fyrir okkur nýkomna að átta okkur í fljótu bragði á sérkennum borgarbúanna. Okkur sýndist þó að naflastæði og rasskinnar sætu ívið hærra á konum þarna en annars staðar þar sem við höfðum komið. Með því að slavneskt fólk er almennt talið nokkuð lausholda, fannst okkur ekki ólíklegt að í þessu smáræði kæmi fram hinn forni þrakverski arfur. Að loknum hádegisverði og þessari yfirborðslegu mannfræðirannsókn héldum við aftur af stað og stefndum nú burt frá ánni, suður og inn í landið þar sem djarfaði fyrir hvítum tindum Balkanfjallanna.