85. Ivo Andric og brúin á Drínu

Ivo Andric bjó í Belgrad og það kom ekki annað til greina en að heimsækja hann. Tæp þrjátíu ár voru síðan hann dó og íbúðin hans orðin að safni. Hann fæddist í Króatíu, ólst upp í Bosníu, bjó í Serbíu og trúði að öll þessi ríki gætu runnið saman í eina fjölskyldu sem hét Júgóslavía. Í þeirri trú dó hann. Árið 1961 fékk hann Nóbelsverðlaun í bókmenntum og var svokallaður einnar bókar maður. Hann varð aldrei mjög þekktur og er flestum gleymdur. Það var ekki auðhlaupið í safnið því Andric bjó í blokk. Hún var harðlæst og dyrabjallan að safninu var ekkert öðruvísi en hinar. Ég hringdi og var spurður einhvers í dyrasímanum sem ég skildi ekki og gat ekki svarað, svo það var lagt á. Ég gerði aðra árangurslausa tilraun. Sjálfur stóð hann í ríflegri líkamshæð úr kopar úti fyrir en skipti sér ekkert af vandræðum mínum. Það gerðu hins vegar krakkarnir í blokkinni og þau komu mér inn. Safnvörðurinn, lágvaxin kona og vinaleg, gekk á eftir mér hvert sem ég fór og hafði á að giska tvo metra á milli okkar, stundum þrjá, en þegar mig bar að mestu gersemunum; gamalli ritvél, Nóbelsskjalinu, inniskónum, skaust hún leiftursnöggt fram úr mér og benti mér orðalaust á þetta svo ég missti áreiðanlega ekki af því. Hér bjó hann á hundrað og tíu fermetrum í tuttugu ár með konu sinni og Leikmaður fremur afdrifaríkt morð tengdamóður. Sumt var látið líta út eins og hann væri ekki dáinn, heldur hefði skroppið út í búð, en svefnherbergið hafði verið afmáð og hreinsað burt eins og þau hjónin hefðu aldrei lagst niður til að hvíla sig. Annað hefur þótt nærgöngult og óviðeigandi. Þegar ég gekk inn í stofuna var litla konan þar fyrir og rétti mér bækling. Ég hafði haldið að hún væri aftan við mig en kannski voru þær tvær. Bæklingurinn var á rússnesku og vondri ensku en þar mátti sjá svarthvítar myndir af skáldinu í fylgd með frakkaklæddum og nú löngu gleymdum fyrirmönnum úr menntamálaráðuneytinu og rithöfundasambandinu. Á einni myndinni heldur Andric í höndina á Titó sjálfum, og þótt handabandið sé þétt, innilegt og sögulegt, þá er það Jovanka forsetafrú sem stelur senunni. Hún sést á milli þeirra, örlítið fjær og byrjuð að teygja fram höndina til þess að heilsa skáldinu. Hvílíkar augnabrúnir, hvílíkur barmur og hvílíkt bros! Hún er nokkuð mikil um sig, ekki beinlínis þybbin, haldgóð eða þrýstin eru miklu hittnari orð, og hún brosir þannig að Nóbelsverðlaun norður í vetrarköldum Stokkhólmi verða í samanburðinum eins og hver önnur loftbóla eða hverful frostrós á glugga. Í stofunni var glerskápur með verkum skáldsins í innlendum útgáfum og erlendum þýðingum á ótal tungumálum og þarna var hún, bókin sem tengdi mig við þennan mann, Brúin á Drínu, í þýðingu séra Sveins Víkings. Hvað kom fyrrverandi Seyðisfjarðarprestinum og biskupsritara til þess að snúa þessari þungu bók úr dönsku og ensku, því serbnesku kunni hann enga? Hann segist hafa gert það með hálfum huga, en sér hafi fundist hún eiga erindi. Kannski áttu þeir Sveinn og Ivo Andric sameiginlega trúna á að bækur geti breytt fólki til góðs. „Skáldsögur eiga ekki að flekkast af hatri,“ sagði Ivo Andric í Nóbelsræðunni, „þær eiga að spretta upp af ást og fá líf af hugmyndum hins frjálsa og heiða mannshugar. Sögumaður og sögurnar hans eru tilgangslaus með öllu nema sögurnar þjóni með einhverju móti manninum og mennskunni.“35 Svona var talað árið 1961. Það var áður en Titó lenti upp á kant við Jovönku og lét setja hana í stofufangelsi og löngu áður en júgóslavnesku fjölskyldumeðlimirnir tóku að myrða hverjir aðra einu sinni enn. Það fer ekki milli mála að bókin er um brú á Drínu og af því að Drína rennur í Sava og Sava í Dóná, hafði ég ekki bara þýðingu séra Sveins fyrir augum mér, heldur líka vatnið sem í gær eða fyrradag hafði runnið undir einn hinna ellefu boga þeirrar brúar vestur í Bosníu. Brúin er nefnilega til og sagan kvað vera þess háttar, að þó fæst af því sem þar segir frá hafi beinlínis gerst, þá sé hún á heildina litið alveg dagsönn. Heild getur orðið hárrétt þó að öll smáatriðin séu skökk. Satt mun vera, að Mehmed Pasja, stórvesír Tyrkjasoldáns, var upprunninn á þessum slóðum og lét byggja þessa brú fyrir löngu yfir óvæða ána til þess að tengja saman Austurlönd og Vesturlönd í samræmi við kærleika Guðs til alls heimsins. Þar átti hann vitaskuld við Allah. Satt er líka, að tímarnir breyttust, menn fóru aðrar leiðir og landamæri færðust til. Einn daginn byrjuðu Austurlönd ekki lengur á syðri árbakkanum heldur allt annars staðar, svo brúin stóð „ein og yfirgefin eins og strandað skip, eða kirkja, sem allir voru hættir að sækja.“ Satt er það sjálfsagt líka, að árdísirnar í Drínu hafi verið mótfallnar smíðinni, því varla hugsa þær öðruvísi í Drínu en í Vislu. Þær skemmdu það jafnóðum um nætur sem byggt var á daginn og sættust ekki við brúna fyrr en brúarsmiðurinn hafði fundið ómálga tvíbura, Stoja og Ostoja, og múrað þá lifandi inni í miðstöplinum. Hann skildi glufu eftir inn til þeirra, svo móðirin gæti gefið þeim brjóst og í þrjú hundruð ár sáust mjólkurtaumar renna niður múrinn. Satt mun vera, að í berginu beggja vegna árinnar mátti lengi greina hófför frá því áður en brúin var byggð. Þar hafði fákurinn Sarac stokkið yfir ána en það gat enginn annar hestur. Sarac var mestur stríðsfákanna í orrustunni á Kosovó-völlum þann 28. júní árið 1389, þegar Tyrkir lögðu undir sig Serbíu. Þann dag stóðu bláir logar út um nasir hans og meðan húsbóndi hans, Marko Kraljevic, stakk Tyrkina á hol, beit Sarac eyrun af hestum þeirra. Satt er ennfremur að lífið hélt áfram beggja vegna brúarinnar allar þessar aldir, þrátt fyrir að öll umgjörð þess væri hverful, allt breyttist og yrði annað en áður, allt nema brúin á Drínu. Ivo Andric er gamaldags og góður sögumaður og sagan hans flýtur þungt og hægt fram eins og árstraumur. Og hann bar virðingu fyrir brúm. Einhvers staðar sagði hann þetta: „Ekkert sem maðurinn reisir og smíðar í áráttu sinni til að lifa er í mínum augum betra eða dýrmætara en brýr. Þær eru mikilvægari en hús, heilagri en kirkjur. Það á þær enginn og þær eru eins í garð allra, nytsamar og ævinlega smíðaðar af viti, einmitt þar sem fólk þarf að fara um. Þær eru endingarbetri en aðrar byggingar, tilgangurinn liggur í augum uppi og aldrei gera þær nema gott.“