82. Belgrad

Ég fór áttatíu kílómetra til höfuðborgarinnar í stinningsumferð. Þar höfðu keltar byggt virki og kallað Singidunum sem þýðir kringlótt borg. Borgin sem slavar byggðu þar síðar hét Belgrad sem þýðir hvít borg. Núna er Belgrad hvorki kringlótt né hvít, og Serbar segja að frá því sögur hófust hafi henni verið eytt fjörutíu sinnum. Auðheyrt er að þetta finnst þeim dálítið flott. Það var alltaf töluvert umstang að sigra borgina með landhernaði, því hún stendur hátt á höfða fremst á tungunni milli Sava og Dónár, en á tuttugustu öldinni hafði fjórum sinnum verið hellt yfir hana sprengjum úr lofti. Það gerðist síðast vorið 1999 þegar umheimurinn, eftir langa umþóttun, greip loksins í taumana til að koma í veg fyrir að serbneski herinn flæmdi tæpar tvær milljónir Albana úr heimahögum sínum í Kosovó. Ásamt öðru skaut flugher NATO niður hús innanríkisráðuneytisins, aðsetur serbneska flughersins, Hótel Júgóslavíu og flotta sjónvarpsturninn sem var stolt borgarinnar. Þrátt fyrir þetta efldust Serbar einungis í ásetningi sínum fyrst í stað. Sagan sýnir þá sem uppstökka og nokkuð hrottafengna þjóð þegar komið er út í illindi, en oftar hafa þeir tapað stríðum en unnið þau. En þegar loftvarnarflauturnar í Belgrad höfðu verið þeyttar tvö hundruð níutíu og tvisvar sinnum og komið var fram í júní 1999 sáu þeir sitt óvænna. Albanir fengu að búa um kyrrt í Kosovó undir alþjóðlegu eftirliti við hlið Serbanna sem fáeinum dögum fyrr höfðu viljað þá feiga. Mánuði áður en mig bar til Belgrad höfðu svo mál skipast þannig í Kosovó að Albanirnir voru teknir til við að flæma Serbana á burt, brenna húsin ofan af þeim eða drepa þá. Að sumu leyti minnti Belgrad á stríðsminjasafn. Eitt var að enn höfðu húsakynni innanríkisráðuneytisins ekki verið reist úr rústum. Annað að maður gat varla snúið sér við öðruvísi en fyrir væru minnismerki um fallna í þessu eða hinu stríðinu: lágmynd til að minnast sameiginlegra þjáninga Serba og Frakka í heimsstyrjöldinni miklu, stytta af aðframkomna stríðsmanninum, minnismerki um varnarmenn borgarinnar árið 1915 og forkunnarófríð höggmynd sem minnti á grænu ófreskjuna Hulk og hélt á lofti afrekum hafnarverkamanna í frelsisstríðinu mikla. Miðborgin er uppi á hæðinni og ég ætlaði að stytta mér leið eftir göngugötu upp hlíðina en kom brátt að tröppum. Þarna var of þröngt til að snúa við og mér var eiginlega ofviða að bisa hjóli og kerru upp brattar tröppurnar. Án þess ég hafi séð sjálfan mig í spegli er ég nokkuð viss um að á mig kom sá svipur ráðleysis og uppgjafar, sem hlýtur að vera kunnuglegur íbúum þeirrar borgar sem fjörutíu sinnum hefur verið eyðilögð. Þarna varð ég í fyrsta sinn, en ekki það síðasta, fyrir þessari formála- og feimnislausu elskusemi Serba. Það voru fjórar konur á leið upp tröppurnar og höfðu greinilega verið að kaupa sér föt til sumarsins. Á allar sem eina færðist þessi ábyrgi umsýslunarsvipur sem mæður setja upp þegar ungbarn hefur gert í bleiuna. Þær smokruðu innkaupapokunum upp á öxlina og röðuðu sér á hjól og kerru, tvær til vinstri, tvær til hægri og skeiðuðu með hvort tveggja svo hratt upp tröppurnar að ég hafði ekki við þeim. Þrjátíu, fimmtíu eða hundrað þrepum ofar biðu þær mín svo brosandi með hjólið. Ég átti engin serbnesk orð og þegar ég ætlaði að minnsta kosti að þakka þeim með handabandi, urðu þær ögn feimnar á svipinn og færðust undan, því nú voru þær meira og minna útataðar í smurningsolíu og vildu ekki klína mig út líka. Ég varð eyðilagður á svipinn, en þá sögðu þær einum rómi með augunum, að þetta væri ekki mikið mál, bara að þvo sér. Og það er svo sem alveg rétt. Það kann að vera réttlætanlegt út frá sögunni að kalla Serba áreitna þjóð, óvanda að meðulum og oft hrottafengna, en allar götur frá Gdansk suður til Istanbúl hitti ég hvergi jafnbetra fólk í viðkynningu.