81. Vísar virkisklukkunnar

Hótelið í Novi Sad hét Vojvodina og þar voru vandræði með vatnslagnirnar. Frá því klukkan átta á morgnana til átta á kvöldin kom þykkt, brúnt vatn úr krönunum, frá átta á kvöldin til átta á morgnana kom ekkert. Út á þetta fékk ég vænan afslátt. Hótelið hét Vojvodina af því héraðið heitir þessu nafni og er flöt og frjósöm framlenging ungversku sléttunnar til suðurs. Vojvodina hafði, eins og Kosovó, verið sérstakt sjálfsstjórnarsvæði innan hinnar gömlu Júgóslavíu en Milosevic afnam þessa sérstöðu þegar hann náði völdum árið 1989. Meirihluti íbúanna í Kosovó eru Albanir sem una illa við stjórn Serba og þar hefur þrásinnis komið til átaka. Aftur á móti runnu íbúar Vojvodina átakalítið inn í serbneska ríkið enda voru þeir frá fornu fari flókin þjóðernablanda. Á nítjándu öld bjó í Novi Sad einni fólk af meira en tuttugu mismunandi þjóðernum. Stúlkan á sögusafninu sagði að nú væri fátt um ferðamenn og þeir hvorki þyrðu né vildu koma til Serbíu út af stríðsátökunum. NATO-ríkin beittu loftárásum vorið 1999 til að beygja Serba og þvinga þá til að hætta þjóðernishreinsunum í Kosovó. Novi Sad var eitt af skotmörkunum og skotliðar NATO eru markvissir. Þeir drápu fáa og skemmdu ekki borgina en eyðilögðu olíuhreinsistöð og brutu þrjár brýr yfir Dóná. „Núna eru liðin fimm ár,“ sagði stúlkan, „kannski einhverjir ferðamenn slæðist hingað í sumar.“ Svo vísaði hún mér á veitingahús þar sem fékkst matur að hætti heimamanna, en þegar til kom var matseðillinn svo innansveitarlegur að ég skildi ekki orð og enginn gat skýrt hann út fyrir mér. Í Novi Sad á Dóná 1582 kílómetra að baki frá upptökunum og 1258 kílómetra ófarna að ósunum. Hún er orðin firnamikið fljót og það hefði ekki vafist fyrir henni í vorleysingum að ryðja burt hólnum þar sem Petrovaradin-virkið stendur. Hún hefur ekki nennt því, heldur vindur sig kringum hólinn og tekur svo þverbeygju til suðvesturs. Úr bænum lá áður brú yfir að virkinu. Hún var sprengd upp vorið 1999 og þá tepptust siglingar um Dóná. Fleiri hundruð fljótaprammar urðu innlyksa ofan við brúna, álíka margir biðu neðan hennar og alls konar varningur komst ekki leiðar sinnar. Það höfðu enn ekki fundist peningar til að endurbyggja brúna og í staðinn lá nú flotbrú til bráðabirgða yfir að virkinu. Ofan við hana höfðu safnast þéttar og þykkar breiður af fljótandi úrgangi af ýmsu tagi frá löndunum sex upp með ánni. Plastílát voru í miklum meirihluta. Sá sem fyrrum sat bak við fallbyssurnar uppi í Petrovaradin-virkinu gat ráðskast með alla umferð á ánni. Nú var virkið orðið svo merkingarlaust að NATO datt ekki einu sinni í hug að eyða á það sprengju. Virkið hafði raunar sumpart verið hálfgert klúður. Austurríkismenn létu endurbyggja það þegar þeir sneru héraðið úr höndum Tyrkja, en af því að smíðin tók þá nærri því heila öld höfðu Tyrkir löngu hörfað miklu lengra suður eftir Balkanskaganum þegar virkið var fullsmíðað. Það var þess vegna lengst af eins og fiskur á þurru landi. En enginn smáfiskur! Austurríkismenn voru svo montnir af virkinu, þótt það væri á vitlausum stað, að þeir kölluðu það Gíbraltar við Dóná. Auk virkisveggjanna, sem sáust að utan, voru sextán kílómetra löng göng grafin fram og aftur í hólnum undir virkinu og á þessum göngum voru tíu þúsund skotraufar. Þaðan gátu hermenn puðrað kúlum á óvini úr hvaða átt sem þeir komu. En óvinir voru sorglega sjaldséðir því þeir héldu sig á allt öðrum slóðum. Helsta tækifærið sem virkið fékk til að sanna ágæti sitt var þegar Ungverjar gerðu uppreisn árið 1848 og bombarderuðu þaðan borgina Novi Sad sem þeir þvert á móti áttu að verja. Það tók þá ótrúlega skamma stund að skjóta tvo þriðju hluta bæjarins í rúst. Það er hægðarleikur að setja út á virkissmíðina eftir á, þegar maður hefur lesið sér til um hvernig fór, en það er aftur á móti ekki hægt annað en hæla klukkuturninum á virkisbrúninni. Skífur klukkunnar voru hafðar gríðarstórar svo farmenn á ánni gætu séð úr miklum fjarska hvað tímanum leið. Þetta eitt út af fyrir sig ber þjónustulund virkisbúa fagurt vitni. Svo sýnir klukkan heilu tímana með stóra vísinum meðan litli vísirinn fer heilhring á klukkutíma, þveröfugt við það sem við eigum að venjast. Að sögn var einnig þetta gert til að auðvelda farmönnum á ánni að fylgjast með tímanum; úr fjarska sést stóri vísirinn betur en sá litli. Þetta er að minnsta kosti alþýðuskýringin og virkisgestir lesa þetta í kynningarbæklingnum og segja: „Já auðvitað, en sniðugt!“ En augljósa skýringin er ekki alltaf sú rétta. Stundum er hún bara yfirvarp. Kannski hafði á ofanverðri átjándu öldinni runnið upp fyrir virkisstjóranum, á þessum löngu stundum þegar hann beið eftir óvinum sem aldrei létu sjá sig, að allt stefndi í óefni með hraðann og tímann. Hann hafði hvort eð er ekki um margt meira aðkallandi að hugsa en tímann og hvort virkið hans mikla væri á réttum eða röngum stað í tímanum. Þá voru liðin meira en tvö hundruð ár frá því úrfjöðrin var fundin upp og drjúg öld var síðan farið var að nota hina undursamlegu hreyfingu pendúlsins til þess að gera klukkurnar loksins nákvæmar og ábyggilegar. Þá þegar var komin nokkur hefð fyrir því að láta stóra vísinn sýna mínúturnar en þann litla stundirnar. En er ekki stærðin augljósasti mælikvarði mikilvægisins? hugsaði hann. Finnst ekki mannshuganum óhjákvæmilega að stór vísir bendi á eitthvað merkilegra en lítill vísir? Vissulega. Það var nefnilega ekki seinna en þarna sem mannshugurinn var farinn að venja sig við að mínúturnar væru í rauninni mikilvægari en stundirnar. Þegar hér var komið hafði Benjamín Franklín þegar staðhæft að tíminn væri sama og peningar og marga fleiri var tekið að gruna það. Það duldist ekki lengur að sá sem ætlaði að nota tímann og verða ríkur þurfti að mæla tímann í mínútum. Seinna var sekúnduvísinum bætt á úrskífuna og hann var hafður lengstur þeirra þriggja. Var það fyrir einhverja ólánshendingu að lengsti vísirinn var látinn tákna svo örstutta andrá að maður þurfti að vanda sig til að skynja hana? Hafði skrattinn enn einu sinni leikið á vit mannsins með slóttugri langtímaáætlun? Hafði honum tekist að villa mannfólkið inn á þá braut, þar sem áhugi þess og athygli drógust sífellt að smærri og smærri tímaeiningum, þar sem hraðinn fór að þykja miklu ákjósanlegri en hægðin? Virkisstjórinn í Petrovaradin hafði gott næði til íhugunar. Var hann svo forsjáll að sjá það fyrir hvernig fer að lokum fyrir því fólki sem einblínir alltaf á þann vísinn sem hraðast fer um skífuna og lætur sekúndur stýra lífi sínu í stað mínútna, mínútur í stað klukkustunda? Gerði hann sér grein fyrir því að enginn getur gert neitt af viti á mínútu, hvað þá sekúndu? Sá hann fram í tímann alla leið þangað sem fólk er lent núna, tvö hundruð og fimmtíu árum eftir hans dag, þegar hröðunin er orðin eftirsóknarverðust allra gæða, þegar farið er að jafna hægfara fólki og þolinmóðu til hryðjuverkamanna, þegar óðagot stóravísisins hefur jafnvel yfirfærst á innyfli fólks svo það er með einlægan niðurgang? Sá hann þetta allt fyrir einhverja nóttina, þegar hann í enn eitt skiptið hafði vakað að óþörfu, beðið og vonast eftir árás Tyrkja, eða þó ekki væri nema Ungverja, jafnvel bara bændanna í kring? Kom þessi skuggalega framtíðarsýn kannski til hans í svefnrofunum undir morgun? Og þá klæddi hann sig, gekk á fund úrsmiðanna og skipaði þeim að skipta á stóra vísinum og þeim litla. „Af hverju?“ hafa þeir spurt, grunnfærir handverksmenn sem sjaldan hugsuðu lengra en til kvöldsins. Þá leit hann á þá, virkisstjórinn, hugsaði sig andartak um og ákvað svo að ljúga, í staðinn fyrir að reyna að skýra út hugrenningar sínar sem þeir hefðu ekki skilið hvort eð var. „Þá sést betur á klukkuna neðan frá ánni,“ sagði hann og sú skýring hafði ratað inn í kynningarbæklinginn um virkið, útgáfuna frá árinu 2002.