8. Útskýringar á ferðalagi

Ég yfirgaf Gdansk snemma morguns í köldu en sól og ætlaði að eystri kvísl Vislu, sem næst ósnum og þar yfir hana með ferju. Fyrst lenti ég á villigötum í úthverfunum en síðan á hreinum vegleysum og varð að snúa við. Rétta leiðin lá yfir stálbitabrú með löngum aðdraganda og þungri umferð. Sem betur fer var hjóla- og göngubraut á brúnni, aðgreind frá bílunum með hárri brík. Þegar ég hafði farið langan veg út á brúna þrengdist þessi braut skyndilega og varð ófær fyrir hjólið. Það var ekki svigrúm til að snúa við og ég hef aldrei verið laginn við að bakka með kerru. Ég átti ekki um annað að velja en taka farangurinn af kerrunni, losa hana frá hjólinu og lyfta öllu þessu yfir bríkina inn í bílaumferðina og vona að enginn keyrði yfir mig meðan ég möndlaði það saman á nýjan leik. Hverra erinda var ég staddur í þrengingum á stálbitabrú yfir Vislu á reiðhjóli og með kerru undir föggur mínar og hvert var þessari för heitið? Það voru liðin tvö ár frá því ég losaði mig úr föstu starfi, þá 53ja ára, yfirgaf metorðastigann og öryggistilfinningu hinna sívaxandi lífeyrisréttinda í skiptum fyrir meiri tíma og frelsi. Eftir þetta hafði ég farið pílagrímaleiðina til Santiago de Compostela á reiðhjóli, 2200 km ferð um Suður-Frakkland og Norður-Spán og ég hafði skrifað um það bók. Nú hafði ég afráðið að fara aðra ferð og skrifa aðra bók. Af hverju reiðhjól? Ég hef enga ástríðu til hjólreiða þeirra sjálfra vegna en á hjóli ferðast maður með hæfilegum hraða. Bílar og lestir fara of hratt. Út um gluggana sjást einvörðungu hreyfðar augnabliksmyndir og engir hinna mikilsverðu smámuna. Gangandi fer maður hins vegar fullhægt og nennir ekki að leggja neinar forvitnilegar lykkjur á leið sína. Í flugvél er maður tekinn upp á einum stað og settur samhengislaust niður á þeim næsta en maður ferðast þá eiginlega ekki, heldur hefur viðkomur og er á stangli. Ferðalag þarf að vera samfellt. Það fer ekki fram á áfangastöðunum heldur á milli þeirra og engan veginn má það vera fyrirhafnarlaust. Ferðalag er að finna svita í holhendinni, sólbit á nefinu, strengi í hnjánum og samhengi þreytunnar við vegalengdirnar. Ferðalag er að rifja upp síðasta náttstað og fá sífellt sterkari heimvon og síðast óþreyju eftir þeim næsta. Að þessu sinni ætlaði ég upp með ánni Vislu um endilangt Pólland, norðan frá Eystrasalti suður í Karpatafjöll. Auk þess hafði ég lausleg áform um að halda í öðrum áfanga áfram suður yfir fjöllin, niður með Dóná og allar götur til Istanbúl, borgarinnar á enda Evrópu. Lausleg áform, af því frelsið er meðal margs annars til þess að skipta um skoðanir og stefnur. En af hverju að ferðast um Austur-Evrópu meðfram skör járntjaldsins? Okkur á Íslandi finnst klárlega að við eigum félag með Norðurlöndunum og Vestur-Evrópu, en Austur-Evrópa er fjarlægari; slavnesk, torskilin, óábyggileg, dálítið frumstæð, varasöm og jafnvel ill. Þegar Evrópu var skipt í tvo hluta, með því sem Churchill kallaði járntjald, fóru þessir hlutar ólíkar leiðir um hríð. Það kom á daginn að leiðin sem valin var í austurhlutanum reyndist öngstræti þar sem fólk var kúgað áratugum saman og hún endaði í efnahagslegri stöðnun og pólitísku gjaldþroti. Enn er ekki útséð hvert við í vesturhlutanum stefnum né hvar við endum, en víst er einnig okkar leið viðsjál. Vestan megin vöndumst við því áratugum saman að líta á Austur-Evrópu sem mistök. Engar trúverðugar myndir bárust okkur af lífi fólks handan járntjaldsins meðan það var og hét. Þær voru ýmist fegraðar eða svertar og þetta tjald var komið inn í huga okkar sjálfra. Við sáum Austur-Evrópu sem einsleita heild af því fólkið þar bjó allt við sams konar kerfi og sams konar böl. En alls staðar leyndist fjölbreytni sem við sáum ekki gegnum járntjaldið í huganum. Sé Pólland tekið sem dæmi, þá búa þar kasúbar, góralar, sorbar, fáeinir askenasískir gyðingar, nokkrir sígaunar, lemkar og bojkar fyrir utan alla Pólverjana. Þetta var okkur aldrei sagt. Austur-Evrópa er ókunn en ekki einsleit. Sennilega er hún fjölbreytilegri en Vestur-Evrópa. Þessvegna langaði mig að ferðast með skör járntjaldsins. En af hverju upp með Vislu? Pólland varð til á sléttunum kringum Vislu fyrir þúsund árum. Landamæri þess í austri og vestri hafa síðan verið á sífelldu iði eftir því hvort Pólverjum vegnaði betur eða verr í sleitulausum nágrannakrytum, en Vislubakkar hafa lengst af haldist pólskir. Áður fyrr bjuggu þar leyndardómsfullar söguþjóðir; Gotar, Gepídar og Langbarðar. Visla rennur um merkustu borgir landsins og frá henni eru stuttir krókar til margra forvitnilegra staða. Það mæltu mörg skynsemdarrök með Vislu sem leiðarhnoða en fleira kom til. Ég er veikur fyrir ám og lækjum, kannski af því ég ólst upp á tungunni milli Laxár og Brúarlækjarins. Það var jafn mikið af brunnklukkum í Brúarlæk eins og af laxi í Laxá og í báðum þessum vatnsföllum, svo misstór sem þau eru, var ég margoft við það að týna lífinu. Í ofanálag finnst mér seiðandi að lesa um ár, og ekki síður um brölt landkönnuðanna á átjándu og nítjándu öld eftir bökkum þeirra. Hver á fætur öðrum fórnuðu þeir lífinu, öllu fylgdarliði sínu og auðævum Hins konunglega breska landfræðifélags, til þess að leita ýmist að upptökum eða ósum stórfljóta. Í versta falli vissu þeir um hvorugt en könnuðust aðeins við miðbikið. Stundum voru þeir týndir árum saman en komu svo fram eins og upprisnir menn og þá var kallaður saman aukafundur í félaginu. Það er eitthvað stórfenglegt við þessar miklu fórnir til þess að finna það sem aldrei var týnt. Mér finnst heillandi að lesa um skaðræðiskvikindin sem leyndust í djúpum hyljum; krókódílana sem bruddu báta með allri áhöfn, voðalega rafmagnsála sem létu blóð storkna og verða að köggli í æðum manna, pírana-fiska sem átu af mönnum lappirnar meðan þeir voru að þvo sér við bakkann. Að vísu vissi ég að Visla var krókódílalaust vatnsfall og pólskir menn töldu sig þegar þekkja upptök hennar. Þau höfðu verið færð inn á landabréf. En það er margt bréfið og frásögnum manna er ekki alltaf treystandi. Ég hugðist því í ferðinni, ef ekki fyrir hönd Íslands, þá að minnsta kosti fyrir hönd míns fæðingarhrepps, staðfesta hvar upptök Vislu væri að finna og flytja þangað kveðju frá Brúarlæknum