78. Forleikur í Borovo Selo

Til þorpsins Borovo Selo var stutt dagleið og það gladdi ekki beinlínis augað, orðið eins konar úthverfi bæjarins Vukovar. Það stóð óhrjálegt og óviðgert eftir stríðið á Króatíubakka Dónár. Hinum megin árinnar er Serbía. Um skamma hríð vorið 1991 var þorpið í sviðsljósinu miðju, fyrsta atriði í fréttatímum um alla Evrópu, sýnt á öllum yfirlitskortum, en það var bara dýru verði keypt fárra daga heimsfrægð og nú hafði þorpið aftur þokast langt inn í skugga baksviðsins. Borovo Selo. Það er víst eins með stríð og ferðalög að það er ekki alltaf auðséð hvar og hvenær þau byrja; allt í einu fer það ekki milli mála að maður hlýtur að leggja upp í ferð, að stríð er orðið óumflýjanlegt. Þeir sem tóku þátt í fáránlegri atburðarásinni aðfaranótt annars maí vorið 1991 í þorpinu Borovo Sela, höfðu varla grun um það meðan á henni stóð að þeir væru að byrja „skítuga stríðið“, síðasta evrópska stríðið á tuttugustu öldinni. Fáeinum dögum síðar var það engu að síður orðið dagljóst öllum sem vita vildu, að stríði milli Serba og Króata yrði ekki framar afstýrt. Voru þetta smámunir sem fóru úr böndum? Atburðarásir sem tóku sínar eigin stefnur? Er það þúfunni að kenna ef hlassið er of hátt? Í Borovo Selo var rótgróin byggð Serba á króatísku landi, en árið 1991 voru þeir skyndilega orðnir annars eða þriðja flokks fólk og þeim var gert dagljóst að best væri að þeir snautuðu burt. Það voru mikil umskipti, því meðan Króatía var hluti júgóslavneska sambandsríksins höfðu Serbar hreiðrað um sig í stjórnunarstöðum þar sem annars staðar, meðal annars var meira en helmingur lögregluliðsins króatískir Serbar. Nú var Króatía á sjálfstæðisbraut og yfirvöldin ýttu Serbum úr opinberum störfum. Í þeirra stað komu oft herskáir og þjóðernissinnaðir Króatar. Serbar urðu fyrir aðkasti, einelti, árásum og í Serbaþorpunum eins og Borovo Selo þótti ekki annað vogandi en að heimamenn væru á næturvakt, því þeir gátu átt von á öllu illu og króatísku lögreglunni var ekki treystandi. Til sumra þorpanna höfðu vopn verið flutt frá Serbíu með leynd, önnur settu sig í samband við serbneska óaldarflokka sér til halds og varnar. Það eru til þrjár útgáfur af atburðunum í Borovo Selo þessa nótt; ein króatísk, ein serbnesk og ein rétt að því marki sem rétt er rétt. Króatíska útgáfan: Seint um kvöldið fyrsta maí komu tveir lögreglubílar í venjulega eftirlitsferð til Borovo Selo. Allt í einu og að tilefnislausu var skotið að þeim. Tveir lögreglumenn í fyrri bílnum særðust, tveir lögreglumenn í seinni bílnum flúðu. Morguninn eftir kom lögreglusveit til að ná í hina særðu en lenti þá í vel undirbúinni fyrirsát þungvopnaðra og þjálfaðra manna. Tólf lögregluþjónar féllu en þrír fyrirsátursmanna. Enginn þeirra var heimamaður, svo ekki fór milli mála að serbneskir vígamenn höfðu komið á bátum yfir Dóná um nóttina þeirra erinda að myrða króatíska lögregluþjóna við skyldustörf. Þeir sem komust af báru að lík þriggja lögreglumanna hefðu verið svívirt; þeir hefðu verið skornir á háls og augun rifin úr tóftunum. Króatísk yfirvöld sýndu fréttamönnum myndir af óhugnanlegri kjötkássu og sögðu þær teknar á morðstaðnum í Borovo Selo. Serbneska útgáfan: Tveir lögreglubílar komu að næturlagi inn í Borovo Selo og hófu umsvifalaust skothríð. Heimamenn snerust til varnar og særðu tvo, hinir flýðu. Þorpsbúar komu særðu mönnunum á sjúkrahús í serbneska bænum Novi Sad, handan Dónár. Engir aðkomumenn voru í þorpinu og engin vopn önnur en haglabyssur og gamlir veiðirifflar. Morguninn eftir kom þrjú hundruð manna króatískt lögreglulið inn í þorpið og hóf skothríð að fyrrabragði. Heimamenn vörðust og alveg ótrúlega vel, því tuttugu og fimm árásarmannanna féllu en aðeins einn heimamaður. Rétta útgáfan: Króatískir lögreglumenn fóru til Borovo Selo að næturlagi út af veðmáli. Þeir ætluðu að fjarlægja júgóslavneska fánann sem hékk framan við ráðhúsið og setja króatíska fánann í staðinn. Þeir sem voru á vakt í þorpinu urðu annaðhvort svo hræddir eða reiðir að þeir skutu og særðu tvo lögreglumenn. Þeir höfðu öflug vopn sem serbnesk yfirvöld höfðu útvegað þeim. Tveir lögreglumenn flúðu en gátu með engu móti greint satt frá ögrandi erindum sínum í Borovo Selo. Þeir sögðust hafa orðið fyrir tilefnislausri og fólskulegri árás. Lögreglusveit hélt til þorpsins að sækja hina særðu sem þorpsbúar höfðu þegar komið á sjúkrahús. Hún mun hafa hleypt af fyrsta skotinu. Serbneskar vígasveitir sem komnar voru til að liðsinna þorpsbúum snerust þá til varnar. Tólf lögregluþjónar féllu, einn heimamanna, tuttugu særðust. Lík lögregluþjóna fundust með augun úti, en kunnáttumenn báru að það þyrfti ekki að vera til marks um misþyrmingar. Væru menn skotnir í hausinn með nógu kröftugum vopnum, væri meira en algengt að augun hrykkju úr tóftunum. Úr svona forgengilegu efni eru stríð gerð. Króatar voru sannfærðir um að króatísku Serbarnir mundu kosta til hverju sem væri ef það kæmi í veg fyrir að Króatía lýsti yfir fullu sjálfstæði eins og ráðgert var. Allar hugmyndir um áframhaldandi aðild sjálfstæðrar Króatíu að ríkjasambandi með Serbíu voru úr sögunni. Í króatískum fjölmiðlum var eftir þetta varla talað um króatíska Serba heldur hétu þeir nú upp til hópa hryðjuverkamenn. Síðdegis þriðja maí umkringdi króatíski herinn Borovo Selo. Serbneska stjórnin í Belgrad, undir forsæti Milosevic, lýsti því yfir að yfirgangur Króata takmarkaðist ekki lengur við einstaklinga heldu beindist hann gegn gjörvallri serbnesku þjóðinni. Stjórnin fékk júgóslavneska hernum umboð til íhlutunar. Borovo Selo hafði átt stutta en afdrifaríka innkomu á sögusviðið. Sé hlassið orðið of hátt getur nánast hvaða þúfa sem er velt því. Rithöfundurinn Brian Hall sagði um atburðina í Borovo Selo og eftirleikinn: „Misþyrmingar á líkum, þær fyrstu í þessu nýja stríði. Ég skynjaði að allir höfðu einmitt verið að bíða eftir þeim. Árið áður hafði fólk margsagt mér, að ef stríð brytist út á annað borð, mundi ég, Evrópumenn, Vesturlandabúar, yfirleitt allt siðmenntað fólk, fyllast furðu yfir grimmileik þess. Júgóslavar sögðu þetta með einkennilegu og ljótu stolti. Kannski var það stolt yfir að nú yrðu allar verstu grunsemdirnar staðfestar. Þetta eru Balkanlöndin, voru Júgóslavar vanir að segja. Orðið eitt átti að duga til að skýra spillingu, óreiðu, grimmd, þjóðarmorð.“