75. Aðdragandi ófriðar

Mig bar til þorpsins Darda og þar sá ég fyrstu merki stríðsins sem hafði geisað hér í austasta hluta Króatíu þrettán árum fyrr. Það er sennilega aldrei einfalt að skýra út stríð og sér í lagi mun það eiga við um hernaðarátökin milli Króata og Serba sem hófust árið 1991. Króatía hafði tilheyrt sambandsríkinu Júgóslavíu en lýsti því yfir sumarið 1991 að hún stefndi að fullu sjálfstæði. Þá sátu þjóðernisöfgamenn í valdastólum beggja ríkjanna; Serbinn Slobodan Milosevic í Júgóslavíu og Franjo Tudjman var forseti Króatíu. Mörg rök hnigu að bræðralagi þessara þjóða. Íbúarnir voru af einum stofni suður-slava, þeir töluðu nánast sama tungumálið sem kallað var serbó-króatíska, og löndin höfðu verið í sambúð innan eins ríkjasambands lengst af tuttugustu öldinni. En annað skildi í milli. Feneyingar, Ungverjar og Austurríkismenn höfðu ráðið í Króatíu meðan Tyrkir réðu yfir Serbum. Króatar tilheyra rómversk-kaþólsku kirkjunni og nota latneska starfrófið en Serbar játast grísku rétttrúnaðarkirkjunni og rita með kýrilísku letri. Í síðari heimsstyrjöldinni náðu fasistar völdum í Króatíu og börðust með Þjóðverjum gegn Serbum. Í útrýmingarbúðum sem Króatar komu sér upp gengu þeir svo hart fram við dráp á Serbum að jafnvel Þjóðverjum blöskraði. Í stríðslok hefndu Serbar sín grimmilega með því að slátra Króötum. Enn finnst mörgum að sitthvað sé óuppgert frá þeim tímum. Eftir stríðið, þegar Serbía og Króatía voru í einu og sama ríkinu, þóttu Serbar hafa þar tögl og hagldir. Serbar höfðu alla tíð undirtök í kommúnistaflokkum landanna, þeir gegndu stjórnunarstöðum hins sameiginlega júgóslavneska hers og mönnuðu jafnvel lögregluna í Króatíu. Meðan Titó ríkti var látið eins og munurinn á Serbum og Króötum væri ámóta og á austan- og vestan-vatna-mönnum í Skagafirði eða aðallega ímyndun, en eftir hans dag gerðu bæði Tudjman í Króatíu og Milosevic í Serbíu sem mest úr honum og öllum ágreiningi. Sem áður sagði bjuggu fjölmenn serbnesk þjóðarbrot frá fornu fari í Króatíu. Þetta var einkum í austurhéruðunum, Slavoníu og Baranja, þar sem leið mín lá um og suður af Zagreb, þar sem heitir Krajina. Serbar þessir höfðu gilda ástæðu til þess að vera uggandi um sinn hag innan landamæra sjálfstæðrar Króatíu, og Króatar hófu strax að sýna þeim yfirgang í því skyni að stugga þeim burt. Serbía greip þá til vopna gegn Króatíu, annars vegar til að vernda landa sína sem þar bjuggu, en meðfram í von um að bæta við sig löndum, því öldum saman hefur Serba dreymt um að endurreisa þá Stór-Serbíu sem til var fyrir komu Tyrkjanna. Þjóðernissinnaðir Króatar hafa einnig alið með sér draum um Stór-Króatíu, og samtímis því sem Serbar og Króatar tókust á með vopnum í Króatíu voru þeir samferða í því að skipta á milli sín löndum í Bosníu-Herzegovínu. Hernaðarátökin sem brutust út 1991 milli Serba og Króata urðu hvað hörðust austast í Króatíu. Nágrannar áttust við með skæruhernaði, íkveikjum og morðum. Leynisveitir vígamanna störfuðu í skjóli herjanna og sáu um þau óþverraverk sem opinber hernaðaryfirvöld mega ekki sjálf vinna en vilja samt að séu unnin. Jafnhliða þessu var barist með hefðbundnum aðferðum; stórskotaliði og loftárásum. Stríðið var kallað skítuga stríðið og þótti verðskulda þá einkunn umfram önnur stríð. Lengi stóð evrópski umheimurinn aðgerðalaus hjá, of kurteis til að skipta sér af heimilisofbeldi. Það var eins og Evrópa hefði steingleymt því á þessum fjörutíu og fimm árum frá lokum heimsstyrjaldarinnar, að stríð eru til að hrella og meiða fólk og lúta ekki snyrtilegum reglum eins og alþjóðlegar keppnir í tennis. Það var ekki fyrr en í nóvember 1995 sem samkomulag náðist milli Serba og Króata, eftir mikinn þrýsting frá alþjóðasamfélaginu, og Serbar skiluðu hernumdum svæðum. Héruðin Slavonía og Baranja voru undir alþjóðlegu eftirliti allt til ársins 1998.